Ramazan Tabyası
Ardahan şehir merkezinden kuzeye doğru yükseldikçe kent yavaş yavaş geride kalıyor. Kura Nehri, Ardahan Ovası ve şehir dokusu aşağıda genişlerken Yıldızlı Dağ’ın yükseklerinde bu kez karşınıza bir kale değil, farklı bir savunma yapısı çıkıyor: Ramazan Tabyası. İlk bakışta gösterişli bir tarihî yapı arayanların gözünden kaçabilecek kadar sade; fakat bulunduğu konum ve 19. yüzyıldaki askerî rolü düşünüldüğünde Ardahan’ın geçmişini anlamak için oldukça güçlü bir durak. Ramazan Tabyası, şehir merkezinin yaklaşık 5 kilometre kuzeyinde yer alıyor. Serhat Kalkınma Ajansı yapının 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda, yani 93 Harbi sırasında önemli rol oynadığını belirtiyor. Ardahan Valiliği ise Ramazan Tabyası’nı, Ardahan’ı ve Kura düzlüğünü korumaya yönelik savunma sisteminin parçalarından biri olarak aktarıyor.
Kale Değil, Şehri Koruyan Bir Savunma Halkası
Ramazan Tabyası’nı gezerken önce “tabya” kavramını anlamak gerekiyor. 19. yüzyılda savunma anlayışının değişmesiyle stratejik yükseltilere asker ve topçu birliklerinin konuşlanmasına uygun savunma yapıları kurulmaya başlandı. Ardahan çevresindeki tabyalar da şehre yaklaşan güzergâhları ve geniş Kura düzlüğünü kontrol edecek noktalara yerleştirildi. Valilik kayıtlarında Ramazan, Emiroğlu, Senger, Kaz ve Kaya tabyalarının Ardahan Kalesi’nin güney, doğu ve kuzey yönlerinde bulunduğu belirtiliyor. Bu savunma yapılarının ortak amacı Ardahan’a doğru ilerleyen kuvvetlere karşı kenti korumaktı. Ramazan Tabyası da yüksek konumuyla bu savunma düzeninin önemli parçalarından biriydi. Buradan Ardahan’a doğru baktığınızda yer seçiminin mantığı daha rahat anlaşılıyor. Yapı yalnızca kendi duvarlarını koruyacak şekilde değil, geniş bir alanı gözlemleyebilecek konum düşünülerek oluşturulmuş.
Taşların Arasında 93 Harbi’nin Gölgesi
Ramazan Tabyası’nın hikâyesindeki en belirgin dönem 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı. Ardahan Valiliğinin aktardığı bilgilere göre kent çevresindeki tabyalar savaş başlamadan önce Rus kuvvetlerinin Ardahan’a girişini engellemek amacıyla hazırlanmıştı. Rus ordusunun 1877 baharında bölgeye ilerlemesiyle bu savunma noktaları doğrudan savaşın içinde kaldı. SERKA da Ramazan Tabyası’nın 93 Harbi sırasında önemli bir görev üstlendiğini özellikle vurguluyor. Bu nedenle burayı yalnızca eski taş duvarlardan oluşan bir askerî yapı olarak görmek biraz eksik kalıyor. Tabyadan aşağıdaki geniş araziye baktığınızda 19. yüzyılda aynı düzlüklerin askerî hareketliliğe sahne olduğunu düşünmek, manzaraya bambaşka bir anlam yüklüyor. Ramazan Tabyası’nın geçmişi konusunda kaynaklarda dikkat edilmesi gereken bir ayrıntı da var. Bazı kaynaklar alanın tarihini Urartu dönemine kadar götürerek Selçuklu ve Osmanlı dönemlerindeki kullanımdan söz ediyor. Ardahan Valiliği ise bugün Ardahan çevresinde görülen tabyaları özellikle 1877-1878 savaşı öncesinde kentin savunulması amacıyla hazırlanan askerî yapılar olarak anlatıyor. Bu nedenle günümüzde görülen Ramazan Tabyası’nı değerlendirirken 19. yüzyıl Osmanlı savunma sistemi içindeki rolünü merkeze almak daha temkinli bir yaklaşım.
Dışarıdan Sade, İçeride Hesaplı Bir Mimari
Ramazan Tabyası yaklaşık 3 bin metrekarelik geniş bir alana yayılıyor. Kültür ve Turizm Bakanlığının kayıtlarında yapının inşasında Horasan harcı, tuğla ve yığma taş kullanıldığı belirtiliyor. Yapının dikkat çekici taraflarından biri iç mekânların örtü ve bağlantı düzeni. Ardahan İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün aktardığı bilgilere göre beşik tonozlarla örtülen hücrelerin birbirine bağlanmasıyla U biçimine yaklaşan bir plan ortaya çıkıyor. Böylece dışarıdan ağır ve kapalı görünen yapının içerisinde birbirine bağlanan işlevsel askerî bölümler oluşuyor. Burada gösterişli taş işlemeleri ya da süslü cepheler aramak yerine duvar kalınlıklarına, tonozların oluşturduğu geçişlere ve yapının araziye nasıl yerleştirildiğine dikkat etmek daha anlamlı. Ramazan Tabyası’nın mimarisinde estetik gösteriden önce dayanıklılık ve askerî işlev geliyor. Taşların sade görüntüsü de tam olarak bu nedenle yapının karakterine uyuyor.
Yıldızlı Dağ’da Manzara da Savunmanın Bir Parçası
Ramazan Tabyası’nın etkisini artıran en önemli unsurlardan biri bulunduğu yüksek nokta. Yıldızlı Dağ üzerindeki konumu, Ardahan merkezi ve çevresindeki geniş coğrafyayı görmeye imkân sağlıyor. Tabyanın turizme kazandırılması için 2018 yılında yürütülen çalışmalar sırasında dönemin Ardahan İl Kültür ve Turizm Müdürü, buradan Ardahan şehir merkezi, Ardahan Ovası, Ardahan Kalesi ve Kura Nehri’nin görülebildiğini belirtmişti. Bugün bu manzarayı görünce ilk düşünce fotoğraf çekmek olabilir. Fakat yapının kullanıldığı dönemde aynı görüş alanı önemli bir savunma avantajıydı. Uzak mesafeyi görebilmek, şehir çevresindeki hareketliliği takip edebilmek ve geniş düzlükleri kontrol altında tutmak tabyanın konumuyla doğrudan ilişkiliydi. Bu yüzden Ramazan Tabyası’na geldiğinizde birkaç dakika yalnızca yapıya değil, yapının baktığı yöne de bakın. Bazen askerî mimariyi en iyi anlatan ayrıntı duvarların içinde değil, ufkun kendisinde saklı oluyor.
Tonozların Altında Gösterişten Çok İşlev Var
Ramazan Tabyası’nın iç bölümleri, tarihî sarayların veya medreselerin süslü mekânlarına hiç benzemiyor. Taş ve tuğlanın ağırlığı, tonozlu hacimler ve birbirine bağlanan bölümler doğrudan askerî mimarinin ihtiyaçlarını yansıtıyor. Bu sadelik aslında yapının hikâyesiyle tamamen uyumlu. Burada amaç temsil gücü yüksek bir anıt oluşturmak değil, savunmayı sürdürebilecek dayanıklı bir askerî mekân meydana getirmekti. Duvarlara biraz daha yakından bakıldığında kullanılan taş örgüsü, kemerli geçişler ve yapı malzemelerinin farklı dokuları fark ediliyor. Yaklaşık 3 bin metrekareye yayılan bu büyük yapı, Ardahan’daki tabyalar arasında ölçeği ve günümüze ulaşabilen bölümleriyle öne çıkıyor.
Ardahan’ın Havası Burada Daha Sert Hissediliyor
Ramazan Tabyası şehir merkezine kilometrelerce uzak bir noktada bulunmasa da yüksek ve açık arazisi ziyaret koşullarını değiştirebiliyor. Ardahan Valiliğinin 2015 yılında düzenlediği Ramazan Tabyası yürüyüşünün uzun ve yorucu bir yürüyüş olarak aktarılması, buranın sıradan bir şehir içi gezi noktası olmadığını gösteriyor. Özellikle kış mevsiminde kar, buzlanma ve rüzgâr geziyi zorlaştırabilir. İlkbaharda ise eriyen karlar ve yağışlar zeminin durumunu değiştirebilir. Bu nedenle tabanı iyi tutan yürüyüş ayakkabısı, hava koşullarına uygun kıyafet ve yola çıkmadan önce güncel hava durumunu kontrol etmek önemli.
Ardahan Kalesi’nden Sonra Buraya Çıkmak Neden Güzel Bir Fikir?
Ramazan Tabyası’nı tek başına ziyaret etmek mümkün; ancak Ardahan’ın askerî tarihini biraz daha bütünlüklü görmek isteyenler rotaya Ardahan Kalesi’ni de ekleyebilir. İki yapı aynı savunma anlayışını temsil etmiyor. Ardahan Kalesi’nin surları, kuleleri ve Kura Nehri kıyısındaki konumu daha eski kale mimarisinin izlerini taşırken Ramazan Tabyası, 19. yüzyılda kenti uzaktan korumaya yönelik farklı bir askerî düzeni temsil ediyor. Ardahan Kalesi’nin bugünkü Osmanlı karakterinin önemli bölümü 16. yüzyılla ilişkilendirilirken Ramazan Tabyası 93 Harbi öncesindeki savunma hazırlıklarıyla öne çıkıyor. Üstelik aralarındaki fark yalnızca tarihlerinde değil, coğrafyayla kurdukları ilişkide de görülüyor. Ardahan Kalesi Kura kıyısında şehrin içinde dururken Ramazan Tabyası kente yüksekten bakıyor. Ramazan Tabyası’ndan ayrılırken akılda çoğu zaman tek bir taş duvar ya da tonoz kalmıyor. Aşağıda Ardahan Ovası uzanırken bu büyük askerî yapının neden tam olarak bu noktaya yerleştirildiği daha iyi anlaşılıyor.
Ramazan Tabyası’na Nasıl Gidilir?
Kültür ve Turizm Bakanlığı Ramazan Tabyası’nın adresini Ortageçit / Ardahan Merkez / Ardahan olarak gösteriyor. SERKA yapının Ardahan il merkezinin yaklaşık 5 kilometre kuzeyinde bulunduğunu belirtirken Ardahan Valiliğinin kayıtlarında tabya Halilefendi Mahallesi’nin üzerindeki yüksek kesimde anılıyor.
Özel araçla: Ardahan merkezden tabyanın bulunduğu Yıldızlı Dağ ve Ortageçit yönüne ilerlenebilir. Yüksek kesimlerde yol ve arazi şartları mevsime bağlı olarak değişebileceğinden özellikle kış döneminde güncel koşulları kontrol etmek faydalı olur.
Yürüyerek: Ramazan Tabyası geçmişte resmî tarih ve doğa yürüyüşlerine de ev sahipliği yaptı. Valiliğin 2015 yılındaki etkinliğinde katılımcılar tabyaya yürüyerek ulaştı. Yürüyüş planlayanların yükseltiyi, hava koşullarını ve dönüş süresini hesaba katması gerekiyor.
Toplu taşımayla: Tabyaya kadar ulaşan düzenli bir toplu taşıma hattını doğrulayan güncel resmî bilgi bulunmadığı için toplu taşıma planı yapmadan önce Ardahan’daki güncel yerel ulaşım seçeneklerini teyit etmek daha doğru olur.