Çanakkale’de bazı yerler vardır; oraya sadece bakılmaz, orada insan biraz susar. 57. Alay Şehitliği de tam olarak böyle bir yerdir. Gelibolu Yarımadası’nın rüzgârı burada başka eser. Toprağın kokusu, taşların sessizliği, yamaçlardan gelen o ince uğultu insana yalnızca bir tarih sayfasını değil, bir milletin en zor sabahlarından birini hatırlatır. Burası, Çanakkale Savaşları’nın en sarsıcı hikâyelerinden birine, 57. Piyade Alayı’nın fedakârlığına adanmış sembolik bir şehitliktir. 57. Alay Şehitliği, Çanakkale’nin Eceabat ilçesi sınırlarında, Kabatepe-Conkbayırı yolu üzerinde yer alır. Bugün ziyaret edilen şehitlik, savaşta askerlerin gerçekten defnedildiği alan değildir; asıl şehitlik Bomba Sırtı’nın güney ucunda, Çataldere Vadisi içindedir. Fakat sembolik şehitlik, 57. Alay’ın hatırasını yaşatmak için 12 Aralık 1992’de inşa edilmiş ve zamanla Gelibolu Tarihi Alanı’nın en çok ziyaret edilen duraklarından biri hâline gelmiştir.
Bir Sabahın Kaderi: 25 Nisan 1915
57. Alay’ın adı, 25 Nisan 1915 sabahıyla birlikte tarihe kazınır. O gün Anzak birlikleri Arıburnu kıyılarına çıkarma yapar. Amaçları, kısa sürede iç kesimlere ilerlemek ve stratejik tepeleri ele geçirmektir. Gelibolu Yarımadası’nın dar coğrafyası düşünüldüğünde bu tepeler yalnızca yükseklik değil, savaşın kaderini belirleyecek noktalardır. İşte bu anda 19. Tümen Komutanı Yarbay Mustafa Kemal sahneye çıkar. Henüz savaşın ilk saatlerinde, durumun ciddiyetini fark eder ve 57. Alay’ı Conkbayırı yönüne sevk eder. O meşhur emir de bu atmosferin içinde söylenir: “Ben size taarruzu emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum.” Bu cümle, yalnızca askerî bir emir değil, zaman kazanmak için verilen büyük bir fedakârlığın ifadesidir. Çünkü 57. Alay direnirse, arkadan gelecek birlikler savunma hattını kurabilecektir. Yarbay Hüseyin Avni Bey komutasındaki 57. Alay, Arıburnu Cephesi’nde ilerleyen Anzak birliklerini karşılayan ve onları durduran en önemli kuvvetlerden biri olur. O gün yaşananlar, Çanakkale Kara Savaşları’nın seyrini değiştirir. Mustafa Kemal’in liderliği burada açıkça görünürken, 57. Alay’ın adı da cesaret, sadakat ve vatan savunmasıyla özdeşleşir.
Taşa Kazınan Hatıra: Şehitliğin Mimari Dili
57. Alay Şehitliği, Mimar Nejat Dinçel tarafından tasarlanmıştır. Alan; şadırvan, açık namazgâh, ana mezarlık bölümü ve anıttan oluşur. Yapıda kullanılan Kevser taşı, Selçuklu ve Osmanlı kervansaraylarını hatırlatan bir dokuyu taşır. Bu tercih, şehitliği yalnızca bir anma alanı olmaktan çıkarır; onu geçmişin mimari hafızasına bağlar. Şehitliğe girerken ilk dikkat çeken yapılardan biri, torununun elini tutan yaşlı bir gazi heykelidir. Bu heykel, Türkiye’nin en yaşlı gazilerinden Hüseyin Kaçmaz’ı temsil eder. Heykelin verdiği his çok nettir: Burada yalnızca savaşan askerler değil, o savaşın hatırasını sonraki kuşaklara taşıyan insanlar da anılır. Doğu duvarında yer alan büyük rölyef ise 57. Alay’ın 25 Nisan 1915’teki karşı taarruzunu anlatır. Yaklaşık 45 metrekarelik bu kabartma, bir savaş sahnesini yalnızca görüntü olarak değil, ruh olarak da taşır. Askerlerin yüzlerinde telaş değil, kararlılık vardır. Sanki taşın içinden hâlâ bir adım sesi duyulur.
“Satranç Tahtası” Denilen Topraklar
Savaş sırasında yabancı askerlerin bu bölgeye “Satranç Tahtası” adını verdiği bilinir. Bu adlandırma, arazinin karmaşık yapısından ve cephedeki hamlelerin ne kadar stratejik olduğundan gelir. Gelibolu’da her sırt, her dere, her yamaç bir anlam taşır. Bugün ziyaretçi olarak yürüdüğünüz yollar, o dönemde askerlerin can pahasına tuttuğu hatların izini taşır. 57. Alay Şehitliği’nin bulunduğu yer bu nedenle yalnızca sembolik bir anıt alanı değildir. Çevresindeki coğrafya, Çanakkale Savaşları’nı anlamak isteyenler için açık hava tarih dersidir. Conkbayırı, Bomba Sırtı, Kılıçbayır, Arıburnu… Bu isimler haritada yan yana duran yer adları gibi görünse de aslında her biri ayrı bir hikâyenin kapısıdır.
58. Alay’ın Efsaneye Dönüşen Sessizliği
57. Alay için halk arasında sıkça “tamamı şehit oldu” ifadesi kullanılır. Bu söz, zamanla alayın fedakârlığını anlatan güçlü bir sembole dönüşmüştür. Tarihî gerçeklik açısından alayın Çanakkale’de çok ağır kayıplar verdiği, savaş boyunca büyük ölçüde eridiği bilinir. Fakat onu unutulmaz yapan yalnızca kayıp sayısı değildir; asıl mesele, savaşın en kritik anında geri adım atmamasıdır. Bu yüzden 57. Alay, Türk hafızasında sıradan bir askerî birlik olarak kalmamıştır. Okullarda, törenlerde, Çanakkale anlatılarında ve aile büyüklerinin dilinde bir “adanmışlık” örneği olarak yaşamaya devam eder. Şehitlikte dolaşırken bu hissi açıkça duyarsınız. Orada insan, kahramanlık kelimesinin bazen yüksek sesle değil, sessizce anlatıldığını fark eder.
Ziyaret Ederken Ne Hissedilir?
Oraya giden yol, Gelibolu Yarımadası’nın en etkileyici güzergâhlarından biridir. Bir yanda çam kokusu, bir yanda denizden gelen rüzgâr, diğer yanda savaşın izleri… Yol boyunca insan ister istemez yavaşlar. Buraya hızlıca uğrayıp çıkmak doğru olmaz. Şehitlik, aceleye gelmeyen bir yerdir. Ana mezarlık bölümünde isimlerin yer aldığı mermer plakalar görülür. Her isim, bir evden eksilen bir insanı, bir annenin bekleyişini, bir mektubun yarım kalışını hatırlatır. Çanakkale’yi etkileyici yapan şey de budur: Tarih burada yalnızca komutanların ve cephelerin hikâyesi değildir; ismi bilinen ya da bilinmeyen binlerce insanın ortak kaderidir. Ziyaret sırasında birkaç dakika sessiz kalmak, çevredeki toprağa ve rüzgâra kulak vermek gerekir. Çünkü 57. Alay Şehitliği, fotoğraf çekilip geçilecek bir duraktan çok daha fazlasıdır. Burası, Çanakkale ruhunu en yalın hâliyle hissettiren noktalardan biridir.
Kültürel Hafızada 57. Alay
Alay’ın hikâyesi, Türkiye’de millî hafızanın en güçlü parçalarından biridir. Her yıl 25 Nisan’da düzenlenen anma yürüyüşleri ve Gelibolu ziyaretleri, bu hatıranın canlı kalmasını sağlar. Çanakkale’ye gelen pek çok kişi için 57. Alay Şehitliği, Şehitler Abidesi ve Conkbayırı ile birlikte mutlaka görülmesi gereken durakların başında gelir. Burada anlatılan hikâye yalnızca savaşla ilgili değildir. Aynı zamanda dayanışma, inanç, görev bilinci ve vatan sevgisiyle ilgilidir. Bu yüzden ziyaretçiler arasında öğrenciler, aileler, tarih meraklıları, akademisyenler ve yurt dışından gelen gezginler aynı sessizlikte buluşur.
Çanakkale’de Bir İsimden Fazlası
57. Alay Şehitliği, Çanakkale’de görülmesi gereken yerlerden biri olmanın ötesinde, insanın içinden uzun süre çıkmayan bir duraktır. Burada tarih, taş duvarların arasında kuru bir bilgi gibi durmaz; rüzgârla, sessizlikle, isimlerle ve toprağın ağırlığıyla hissedilir. Gelibolu’ya yolunuz düşerse 57. Alay Şehitliği’ni yalnızca bir gezi noktası olarak düşünmeyin. Biraz zaman ayırın, yavaş yürüyün, isimlere bakın, rüzgârı dinleyin. Çünkü bazı yerler anlatılmaz; insan oraya gider, durur ve anlar.
Alay Şehitliği’ne Gitmeden Önce Küçük Tavsiyeler
Alay Şehitliği’ni ziyaret ederken rahat yürüyüş ayakkabısı tercih etmek iyi olur. Gelibolu Tarihi Alanı geniş bir bölgeye yayıldığı için aynı gün içinde Conkbayırı, Anzak Koyu, Mehmetçiğe Saygı Anıtı, Bigalı Köyü ve Çanakkale Destanı Tanıtım Merkezi gibi noktalar da rotaya eklenebilir. Yaz aylarında güneş sert olabileceği için su, şapka ve ince bir üst bulundurmak faydalıdır. İlkbahar ve sonbahar ayları ise hem hava hem de atmosfer açısından daha sakin bir gezi sunar. Eğer ilk kez gidiyorsanız, alanı bir rehber eşliğinde gezmek çok daha anlamlı olur. Çünkü Gelibolu’da taşlar konuşmaz; ama iyi bir anlatımla her taşın neden orada durduğunu anlarsınız. Fotoğraf çekmek isteyenler için sabah saatleri daha yumuşak ışık verir. Ancak burada en güzel kare, çoğu zaman objektife değil, insanın hafızasına düşer.
57. Alay Şehitliği’ne Nasıl Gidilir?
Özel Araç ile Ulaşım
57. Alay Şehitliği, Çanakkale’nin Eceabat ilçesine bağlı Kocadere mevkiindedir.
Çanakkale merkezden önce feribotla Eceabat ya da Kilitbahir tarafına geçilebilir.
Eceabat’tan Kabatepe-Conkbayırı yolu takip edilerek şehitliğe ulaşılır.
Navigasyonda “57. Piyade Alayı Şehitliği” ya da “57. Alay Şehitliği” olarak aratılabilir.
Özel araçla gelmek, Gelibolu Tarihi Alanı içindeki diğer noktaları da gezmek için en rahat seçenektir.
Feribot ile Ulaşım
Çanakkale merkezden Eceabat veya Kilitbahir feribotları kullanılabilir.
Karşı yakaya geçtikten sonra şehitliğe ulaşmak için özel araç, taksi ya da tur araçları tercih edilebilir.
Feribot saatleri dönemsel olarak değişebildiği için yola çıkmadan önce güncel sefer bilgilerini kontrol etmek gerekir.
Tur ve Rehberli Gezi ile Ulaşım
Çanakkale merkezden ve Eceabat’tan Gelibolu Tarihi Alanı turları düzenlenir.
Rehberli turlar, 57. Alay Şehitliği’ni genellikle Conkbayırı, Anzak Koyu ve Şehitler Abidesi gibi duraklarla birlikte gezer.
Tarihsel bağlamı daha iyi kavramak isteyenler için rehberli gezi en verimli seçeneklerden biridir.
İstanbul Tarafından Gelenler İçin
İstanbul’dan gelenler Tekirdağ, Malkara ve Gelibolu güzergâhını kullanabilir.
1915 Çanakkale Köprüsü üzerinden Gelibolu Yarımadası’na geçmek de mümkündür.
Bölgeye ulaştıktan sonra Eceabat ve Kabatepe-Conkbayırı hattı takip edilerek şehitliğe gidilir.