Haritadan bir şehir seçin, o şehirde sizi bekleyen kültür rotalarını keşfedin.
Gümüşhane’nin dağları arasında bazı yerler vardır; oraya vardığınızda ilk hissiniz “burada bir zamanlar insanlar yaşamış” olmaz. Daha çok, sanki insanlar biraz önce kalkıp gitmiş gibi gelir. Santa Harabeleri tam olarak böyle bir yer. Dumanlı Köyü sınırları içinde, Yanbolu Deresi’ni besleyen vadilerin çevresindeki yüksek yamaçlara yayılan Santa’da sis bazen birkaç dakika içinde bütün manzarayı örter. Sonra rüzgâr gelir, perde aralanır ve karşı yamacın üzerinde taş evlerin duvarları, eski bir kilisenin pencereleri ya da artık hiçbir yere açılmayan bir kapı belirir. Santa’nın etkileyici tarafı yalnızca harabeleri değildir; doğa ile terk edilmiş bir yerleşimin birbirine karışmış görüntüsüdür. Bugün arkeolojik ve doğal sit niteliğindeki Santa, 2020’de bazı bölümleriyle “Kesin Korunacak Hassas Alan” statüsüne de alınmıştır.
Santa’nın Hikâyesi Sandığımızdan Daha Eski
Santa hakkında yıllarca tekrarlanan anlatıya göre burası 17. yüzyılda Rum madenciler tarafından kurulmuş bir yerleşimdi. Ancak yakın dönem tarih araştırmaları bu hikâyenin başlangıcını daha geriye çekiyor. Osmanlı arşivlerindeki tahrir defterlerini inceleyen tarihçi Dr. Yücel Dursun’un çalışmalarına göre Santa’nın eski biçimiyle “Sanda” adına 1554 tarihli kayıtlarda rastlanıyor. O tarihte burası henüz küçük bir tarımsal yerleşim niteliğindeydi. 1583 tarihli kayıtlarda ise yaklaşık 29 haneli daimi bir köy hâline geldiği görülüyor. Üstelik ilk dönem Santa’sının temel işlevlerinden biri madencilikten önce, çevredeki geçitlerin güvenliğini ve işlerliğini sağlayan bir derbentçi köyü olmasıydı. Bu bilgi Santa’yı daha da ilginç kılıyor. Çünkü karşımızda tek seferde kurulmuş bir kasaba değil, yüzyıllar içerisinde ekonomik koşullara göre büyüyen ve karakter değiştiren bir dağ yerleşimi bulunuyor.
Dağların Altındaki Madenler Santa’yı Nasıl Değiştirdi?
Santa’nın kaderini asıl değiştiren unsur çevredeki maden yatakları oldu. Gümüşhane ve çevresindeki demir, kurşun ve gümüş kaynaklarının işletilmesiyle birlikte bölge özellikle 16. ile 18. yüzyıllar arasında ekonomik açıdan canlandı. Osmanlı yönetiminin maden çalışanlarına ve madencilik faaliyetleriyle bağlantılı meslek gruplarına sağladığı bazı vergi kolaylıkları, Santa ve çevresine özellikle Ortodoks Hristiyan nüfusun yerleşmesini teşvik etti. Madencilik yalnızca toprağın altından cevher çıkarmak anlamına gelmiyordu; beraberinde demircileri, gümüş ustalarını, tüccarları ve farklı zanaatları da getiriyordu. Böylece Santa küçük bir dağ köyünden daha hareketli bir ekonomik ve sosyal merkeze dönüştü. Santa’nın tarihini yalnızca “Rum köyü” ya da “madenci kasabası” şeklinde tek cümleye indirmek bu nedenle eksik kalıyor. Burası tarımın, hayvancılığın, zanaatın, ticaretin, madenciliğin ve dini yaşamın birbirine karıştığı çok katmanlı bir yerleşimdi.
Yedi Mahalleye Dağılmış Taş Bir Dünya
Santa’nın en dikkat çekici özelliklerinden biri tek merkezden oluşmaması. Yerleşim, vadilerin ayırdığı yamaçlara yayılmış mahallelerden meydana geliyor. Resmî kaynaklarda günümüze ulaşan yerleşim dokusu Piştoflu, Binatlı, İşhanlı, Terzili, Çakallı, Zurnacılı ve Sincanlı-Kozlu olmak üzere yedi mahalle halinde tanımlanıyor. Bölgede 300’ü aşkın ev kalıntısından söz ediliyor. Yerleşimin daha eski dönemlerde dokuz mahalleye kadar ulaşmış olabileceği de belirtiliyor. Doğu Karadeniz kırsalındaki dağınık ev düzeninin aksine Santa’da konutların birbirine daha yakın biçimde toplandığı görülüyor. Mahalleler arasında ise kimi zaman kilometreyi bulan mesafeler bulunuyor. Bu nedenle Santa’yı gezerken tek bir ören yerinde dolaşıyormuşsunuz gibi değil, birbirinden kopmuş küçük taş köyleri keşfediyormuşsunuz gibi hissediyorsunuz.
Taş Evler Neden Bu Kadar Sade?
Santa’nın mimarisi gösterişli olmaktan çok işlevsel. Sert kışlar, rüzgâr, yağmur ve yüksek dağ koşulları burada mimariyi doğrudan şekillendirmiş. Evlerde yerel taş yoğun biçimde kullanılmış; duvar yüzeylerinde pencere ve kapı açıklıkları görece sınırlı tutulmuş. Bunun bir nedeni taş yapım tekniği, diğer önemli neden ise ısı kaybını azaltma ihtiyacıydı. Bazı evlerde alt seviyelerin ahır, depo veya ticari amaçlarla kullanıldığı; konut bölümlerinin arazi eğimine göre biçimlendiği görülüyor. Çatılarda ise beşik ve kırma çatı çözümleri uygulanmıştı. Bugün çatılarının ve ahşap bölümlerinin büyük kısmı kaybolmuş olsa da taş duvarlara baktığınızda evlerin birbirleriyle kurduğu düzen hâlâ okunabiliyor.
Kiliseler, Çeşmeler ve Bir Zamanların Sokakları
Santa yalnızca konutlardan oluşmuyordu. Her mahallenin kendi dini ve sosyal merkezi bulunuyordu. Resmî kayıtlara göre mahallelerde en az bir kilise, sokaklarda ise çok sayıda çeşme vardı. Akademik çalışmalarda Santa’nın yedi mahallesinde sekiz kilisenin varlığı tespit edilmiştir. Piştoflu Mahallesi bu yapıyı anlamak için güzel bir örnek. Burada St. Kyriake, St. Panteleimonos ve St. Christophoros adlarını taşıyan bir kilise ile şapellerin varlığı biliniyor. Kilise çevresinde okul, çeşme ve başka kamusal yapıların bulunması, mahallenin küçük bir merkez etrafında örgütlendiğini gösteriyor. Santa’daki çeşmeler de gündelik hayatın sessiz tanıkları. Dağ suyunun mahallelere taşınması yalnızca temel bir ihtiyaç değildi; çeşme başları insanların karşılaştığı, konuştuğu ve gündelik hayatın aktığı küçük sosyal alanlardı.
Dağların Arasında Bir Eğitim Hayatı
Bugünkü sessizlik Santa’nın geçmişte ne kadar canlı olduğunu gizliyor. Yerleşimde okul yapıları bulunuyordu ve bazı büyük mahallelerde birden fazla öğretmenin görev yaptığı biliniyor. Piştoflu’daki okulun 1923 yılında yedi sınıfa sahip olduğu aktarılıyor. Birinci Dünya Savaşı öncesinde Santa’nın farklı mahallelerine hizmet vermesi amacıyla bir ortaokul yapılması da planlanmış, ancak savaş nedeniyle inşaat tamamlanamamıştı. Bu ayrıntılar, Santa’nın yalnızca madencilerin geçici olarak kaldığı bir yer olmadığını gösteriyor. Burada aileler, öğrenciler, öğretmenler, tüccarlar ve ustalarla gerçek bir toplumsal hayat vardı.
1923: Santa’nın Hayatındaki Büyük Kırılma
Santa’nın tarihindeki en keskin değişimlerden biri Türkiye ile Yunanistan arasındaki nüfus mübadelesi sırasında yaşandı. 1923 yılında Ortodoks nüfusun ayrılmasıyla yerleşimin yüzyıllardır süren demografik yapısı sona erdi. Santa, mübadele sürecinde çevredeki insanların toplandığı noktalardan biri olarak da kullanıldı. Daha sonra boş kalan bazı arazi ve yapılardan çevre köylerin sakinleri yararlanmaya başladı; bölge bir dönem yaylacılık yaşamının parçası hâline geldi. Bugün taş duvarlara bakarken hissedilen hüzün biraz da bundan geliyor. Santa’da yalnızca yapılar terk edilmedi; bir gündelik hayat biçimi de sona erdi.
Santa’nın Efsanesi Belki de Sessizliğin Kendisi
Santa hakkında “kayıp şehir”, hazineler ve terk edilmiş yapılara ilişkin farklı hikâyeler anlatılıyor. Fakat bu anlatıların önemli bir bölümünün tarihsel belgelerle doğrulanabildiğini söylemek mümkün değil. Kaçak define kazılarının yapılara zarar verdiği ise belgelenmiş durumda. Bu yüzden Santa’yı olduğundan daha gizemli göstermek için yeni efsaneler üretmeye aslında gerek yok. Vadinin üzerinden ağır ağır gelen sis, otların arasındaki eski taş yollar, penceresinden artık yalnızca gökyüzünün göründüğü bir kilise ve yıllardır kimsenin oturmadığı evler zaten yeterince güçlü bir hikâye anlatıyor.
Santa’dan Ayrılırken
Santa Harabeleri’ni özel yapan şey kusursuz biçimde korunmuş yapılar değil. Tam tersine, eksikliği. Çatısı olmayan evler, yarım kalan duvarlar, otların kapattığı yollar ve dağın içine karışmış kiliseler burada geçmişi tamamlamanız için size boşluk bırakıyor. Bir zamanlar bu sokaklarda çocuklar okula gidiyor, çeşmelerden su taşınıyor, taş evlerin fırınlarında ekmek pişiyor, ustalar çalışıyor ve kilise çanları vadiler arasında yankılanıyordu. Bugün aynı vadide çoğunlukla rüzgârın sesi var. Belki de Santa’yı unutulmaz yapan tam olarak bu: Tarih burada size kendisini yüksek sesle anlatmıyor. Yaklaşıp dinlemenizi bekliyor.
Gitmeden Önce Küçük Ama İşe Yarayacak Tavsiyeler
Santa’yı aceleyle gezilecek bir durak gibi düşünmeyin. Mahalleler geniş bir araziye yayıldığı için rahat ve kaymayan bir ayakkabı oldukça işe yarar. Yanınıza su, ince bir yağmurluk ve yaz ortasında bile serin havaya karşı bir üstlük almak iyi fikir. Fotoğraf çekmek için sabah saatleri ve sisin hareket ettiği zamanlar olağanüstü görüntüler verebilir. Fakat en önemlisi, yapıların üzerine çıkmamak, taşları yerinden oynatmamak ve özellikle duvar kalıntılarının dibinde dikkatli hareket etmek. Bunlar dekor değil; korunması gereken gerçek bir kültür mirasının parçaları.
Santa Harabeleri’ne Nasıl Gidilir?
Santa, Gümüşhane Merkez ilçeye bağlı Dumanlı Köyü sınırlarındadır. Resmî kaynaklarda merkeze uzaklık kullanılan güzergâha göre yaklaşık 72-82 kilometre arasında verilmektedir.
Gümüşhane – Yağmurdere – Taşköprü Güzergâhı
Gümüşhane merkezden Gümüşhane-Bayburt yönünde ilerlenir.
Akçakale, Tekke ve Arzular çevresinden geçilerek Kabaköy ve Yağmurdere istikameti takip edilir.
Yağmurdere’den sonra Taşköprü Yaylası’na ulaşılır.
Taşköprü ile Santa Harabeleri arasındaki mesafe yaklaşık 7 kilometredir.
Bu rotanın toplam uzunluğu yaklaşık 80 kilometre civarındadır.
Krom – Cami Boğazı – Taşköprü Üzerinden
Gümüşhane-Trabzon karayolundan Torul yönüne gidilir.
Ana yolun yaklaşık 12. kilometresindeki ayrımdan dağ yoluna girilir.
Güzergâh Karaca Mağarası, Cehennem Vadisi Kanyonu, Krom yerleşimi ve Cami Boğazı Yaylası çevresinden devam eder.
Taşköprü Yaylası üzerinden Santa’ya ulaşılır.
Resmî turizm kaynağı bu güzergâhın toplam uzunluğunu yaklaşık 76 kilometre olarak vermektedir.
Trabzon – Arsin Yönünden
Santa, Trabzon’un Arsin ilçesine kuş uçuşu değil, karayolu bağlantıları bakımından da oldukça yakın bir dağlık bölgede bulunuyor; kaynaklarda Arsin’e yaklaşık 42 kilometre mesafe veriliyor.
Ancak bu taraftaki güzergâh yüksek dağ yollarından geçtiği için yol ve hava koşulları yolculuk öncesinde mutlaka kontrol edilmeli.
Özellikle yoğun yağış, sis ve kış döneminde navigasyonun gösterdiği en kısa yol yerine yerel yol durumunun dikkate alınması daha güvenli olacaktır.