Haritadan bir şehir seçin, o şehirde sizi bekleyen kültür rotalarını keşfedin.
İzmit’in merkezinde, günün hemen her saatinde hareketli olan caddelerin arasında yürürken bir anda bambaşka bir atmosferle karşılaşmak mümkün. Tramvayın sesi, araçların uğultusu ve şehir kalabalığı birkaç adım geride kalırken taş duvarların ardında geniş bir avlu açılır. İşte Pertev Mehmet Paşa Camii, yüzyıllardır İzmit’in değişen yüzünü aynı noktadan seyreden en değerli Osmanlı yapılarından biridir.
Kocaeli halkının daha çok “Yeni Cuma Camii” adıyla tanıdığı yapı, yalnızca ibadet amacıyla inşa edilmiş bir cami değildir. Bir zamanlar çevresindeki imaret, hamam, kervansaray, sıbyan mektebi, çeşme ve dükkânlarla birlikte büyük bir külliyenin merkezindeydi. Bugün çevresindeki şehir bütünüyle değişmiş olsa da caminin avlusuna girildiğinde 16. yüzyıl İzmit’inin izlerini hissetmek hâlâ mümkün.
Tarihî yapıları keşfetmek isteyenlerin karşısına Pertev Mehmet Paşa Camii Kocaeli kültür rotasının en önemli Osmanlı eserlerinden biri olarak çıkar. Burayı özel kılan en önemli ayrıntılardan biri ise yapının Osmanlı mimarisinin büyük ustası Mimar Sinan’ın imzasını taşımasıdır.
Bir Paşanın Ardında Bıraktığı İzmit Mirası
Camiye adını veren Pertev Mehmet Paşa, 16. yüzyıl Osmanlı devlet teşkilatında önemli görevler üstlenmiş bir devlet adamıydı. Enderun’da yetişen Pertev Paşa, zaman içinde yeniçeri ağalığı ve vezirlik gibi yüksek makamlara kadar yükseldi. Kanûnî Sultan Süleyman ile II. Selim dönemlerinde devlet hizmetinde bulunan paşanın hayatındaki en çarpıcı olaylardan biri ise 1571 yılında gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı oldu. Pertev Paşa savaş sırasında Osmanlı donanmasının komuta kademesinde yer aldı. Çatışma sırasında gemisinin ağır hasar gördüğü ve kendisinin denizden kurtarıldığı kaynaklarda aktarılır. Bundan kısa süre sonra devlet görevinden uzaklaşan Pertev Paşa, 1572 yılında hayatını kaybetti.
İzmit’te kurulmasını istediği külliyenin tamamlanmış hâlini göremedi. Pertev Paşa’nın ardından vasiyeti doğrultusunda külliyenin yapım süreci devam etti. Yapının inşa faaliyetlerini paşanın kethüdası Sinan Ağa yürütürken mimari tasarım dönemin başmimarı Mimar Sinan’a aitti. Batı avlu kapısındaki kitabeden külliyenin 1579 yılında tamamlandığı anlaşılır. Bu yönüyle cami yalnızca İzmit tarihi açısından değil, Mimar Sinan eserleri arasında Anadolu’daki önemli menzil külliyelerinden birinin merkezini oluşturması bakımından da ayrı bir değer taşır.
Bir Zamanlar Kervanların Durduğu Küçük Bir Osmanlı Dünyası
Bugün caminin çevresindeki modern kent dokusuna bakarak dört yüz yılı aşkın süre önceki manzarayı gözünüzde canlandırmak biraz hayal gücü ister. 16. yüzyılda İstanbul’dan Anadolu içlerine ve daha uzak coğrafyalara uzanan yollar üzerinde bulunan İzmit, askerlerin, tüccarların, devlet görevlilerinin ve yolcuların uğradığı önemli bir geçiş noktasıydı. Pertev Paşa Külliyesi de tam olarak bu yol sistemi düşünülerek şekillenmişti.
Külliyede caminin yanı sıra kervansaray, imaret, hamam, dükkânlar, sıbyan mektebi ve çeşme bulunuyordu. Uzun bir yolculuktan gelen insanlar burada dinlenebiliyor, yemek yiyebiliyor ve ihtiyaçlarını karşılayabiliyordu. İmaret yalnızca yolculara değil ihtiyaç sahibi insanlara da hizmet verirken sıbyan mektebinde çocuklar temel eğitim görüyordu.
Bu nedenle külliye aslında kendi içerisinde yaşayan küçük bir şehir parçası gibiydi. Zaman içinde yapı topluluğunun önemli bölümleri ortadan kalktı. Kervansaray ve imaret günümüze ulaşamadı; hamamın ise bazı kalıntıları kaldı. Sıbyan mektebi çeşitli müdahaleler geçirdiği için özgün görünümünü büyük ölçüde kaybetti. Buna rağmen cami, çeşme, şadırvan ve bazı mezar taşları geçmişte burada var olan büyük külliyenin hikâyesini anlatmaya devam ediyor.
Mimar Sinan’ın Sessiz Ama Güçlü Tasarımı
Pertev Mehmet Paşa Camii’ni etkileyici yapan şey aşırı süsleme ya da göz kamaştırıcı bir ihtişam değildir. Yapının gücü daha çok ölçülerindeki denge, taş işçiliği ve mekânın sakin karakterinden gelir.
Kesme taştan inşa edilen cami kareye yakın dikdörtgen bir plana sahiptir. Ana ibadet alanını örten büyük kubbe, yüksek bir sekizgen kasnak üzerine oturur. Kubbenin taşıyıcı sistemle kurduğu ilişki dışarıdan bakıldığında bile rahatlıkla fark edilir. Yapı yukarı doğru kademeli biçimde yükselirken kubbe bütün kompozisyonun merkezine yerleşir. Caminin kuzey bölümündeki son cemaat yeri ise mimarinin en dikkat çekici bölümlerinden biridir. Mermer sütunlar, sivri kemerler ve farklı biçimlerde işlenmiş sütun başlıkları Sinan döneminin taş işçiliğini yansıtır. Kuzeybatı köşesinde yükselen tek şerefeli minare de yapının sade siluetini tamamlar.
İçeri girildiğinde ise ilk hissedilen şey genişliktir. Farklı seviyelerde açılan pencereler sayesinde gün ışığı yapının içerisine dengeli biçimde yayılır. Kubbenin altında oluşan sakin atmosfer, dışarıdaki şehir hareketini birkaç dakika içinde unutturabilir. Mermer mihrap ve minber caminin değerli özgün parçaları arasındadır. Özellikle minberdeki geometrik kompozisyonlar ve bitkisel süslemeler yakından incelendiğinde taş işçiliğinin ne kadar ince düşünüldüğü daha iyi anlaşılır. Ahşap kapı kanatlarında görülen kündekâri işçiliği ve sedef kakma ayrıntılar da yapının sanat değerini artırır.
Avluda Suyun Sesine Karışan Dört Asırlık Sessizlik
Caminin avlusu, yapının en keyifli bölümlerinden biridir. Özellikle avlunun ortasında bulunan onikigen planlı şadırvan, ziyaretçinin gözünü hemen kendine çeker. Şadırvanın sütunları mukarnaslı başlıklarla tamamlanırken kemerlerde kullanılan farklı renklerdeki taşlar yapıya zarif bir hareket kazandırır.
Burada birkaç dakika oturduğunuzda İzmit’in iki farklı yüzünü aynı anda hissedersiniz. Avlunun dışında modern bir şehir bütün hızıyla yaşamaya devam ederken içeride su sesi, taş duvarlar ve ağaçların gölgesi hâkimdir. Bu nedenle Pertev Mehmet Paşa Camii fotoğrafları çekmek isteyenler için yalnızca caminin ana cephesi değil, şadırvan, revaklar, sütun başlıkları, minare ve avlu kapıları da son derece güzel ayrıntılar sunar. Özellikle sabah saatlerinde ya da güneşin daha yumuşak olduğu öğleden sonra ışığında avlunun taş dokusu çok daha etkileyici görünür.
Depremlerle Sınanan Dört Yüzyıllık Yapı
Kocaeli’nin tarihini anlatırken depremleri görmezden gelmek mümkün değildir. Pertev Mehmet Paşa Camii de yüzyıllar boyunca bölgede meydana gelen büyük depremlerden ve doğal afetlerden etkilendi. 1719 yılındaki büyük deprem külliyede önemli hasara neden oldu. Camiyle birlikte imaret, han ve hamam gibi yapılar zarar gördü ve onarım için İstanbul’dan ustalar getirildi. İlerleyen yıllarda yeni bakım ve tamiratlar yapıldı; 18. ve 19. yüzyıllarda caminin farklı bölümleri yenilendi.
20.yüzyılda da kapsamlı çalışmalar gerçekleştirildi. Avlu duvarları, şadırvan ve bazı iç süslemeler zaman içerisinde elden geçirildi. 17 Ağustos 1999 Marmara Depremi ise yapının yakın tarihindeki en önemli kırılma noktalarından biri oldu. Deprem sırasında özellikle minare zarar gördü. Sonraki yıllarda gerçekleştirilen onarımların ardından cami yeniden kullanılmaya devam etti. 2017 yılında başlayan kapsamlı restorasyon çalışmalarıyla yapı bir kez daha ele alındı. Sonraki dönemlerde eklenmiş bazı müdahaleler temizlendi ve tarihî dokunun korunmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirildi. Restorasyon tamamlandıktan sonra cami 23 Nisan 2021 tarihinde yeniden ibadete açıldı.
Pertev Paşa’dan “Yeni Cuma”ya Uzanan Bir İsim Hikâyesi
İzmitlilere caminin yerini sorarken “Pertev Mehmet Paşa Camii” yerine “Yeni Cuma” derseniz muhtemelen çok daha hızlı tarif alırsınız. Çünkü yapı yüzyıllardır halk arasında bu isimle yaşamaktadır. Eski kaynaklarda farklı adlandırmalarla karşılaşmak mümkündür. Evliya Çelebi’nin İzmit’e ilişkin anlatılarında yapının “Mahkeme Camii” adıyla geçtiğine dair bilgiler bulunur. Zaman içerisinde ise Yeni Cuma adı daha yaygın hâle gelmiştir.
Bu ismin nasıl ortaya çıktığı konusunda farklı yerel anlatılar vardır. Bunlardan en yaygın olanına göre İzmit’te cuma namazları uzun süre başka bir camide yoğunlaşırken nüfusun artmasıyla Pertev Paşa Camii’nde de cuma namazı kılınmaya başlanmış, böylece halk buraya “Yeni Cuma” demeye başlamıştır. Başka bir söylence ise yapılan bir onarım sonrasında caminin cuma günü yeniden ibadete açılması nedeniyle bu adın kullanıldığını anlatır. Bu hikâyeleri kesin tarihsel bilgilerden çok kentin sözlü kültüründe yaşayan anlatılar olarak değerlendirmek gerekir. Ancak her iki söylence de caminin İzmit halkıyla ne kadar güçlü bir bağ kurduğunu göstermesi açısından değerlidir.
Ziyaret Ederken Küçük Ama Değerli Ayrıntıları Kaçırmayın
Camiye geldiğinizde doğrudan içeri girip birkaç dakika sonra ayrılmak yerine avluyu yavaşça dolaşmak çok daha güzel bir deneyim sunar. Önce batı tarafındaki avlu kapısını ve kitabeyi inceleyin. Ardından şadırvan çevresinde kısa bir tur atarak taş işçiliğine yakından bakın. Son cemaat yerindeki sütun başlıkları da çoğu ziyaretçinin fark etmeden geçtiği ayrıntılar arasındadır. Caminin içine girdiğinizde ise önce mihrap ve minberin işçiliğini inceleyip daha sonra kubbeye bakmak yapının mimari bütünlüğünü daha iyi hissetmenizi sağlar.
Aktif olarak kullanılan bir ibadet alanı olduğunu unutmamak gerekir. Özellikle namaz saatlerinde sessiz davranmak, ibadet eden kişileri rahatsız etmemek ve fotoğraf çekerken mahremiyete dikkat etmek önemlidir. Daha sakin bir ziyaret için cuma namazı ve yoğun vakit namazlarının dışındaki saatler tercih edilebilir.
İzmit’in Ortasında Geçmişe Açılan Bir Kapı
Bugün Pertev Paşa Külliyesi’nin bütün yapıları ayakta değil. Bir zamanlar burada konaklayan kervanları, imarette yemek yiyen yolcuları ya da mektebe koşan çocukları artık yalnızca hayal edebiliyoruz. Fakat caminin avlusunda dolaşırken geçmişin tamamen kaybolmadığını hissetmek zor değil. Mimar Sinan’ın kurduğu mimari denge, şadırvanın çevresindeki taşlar, avlu kapısındaki kitabe ve yüzyıllar boyunca yapılan onarımların izleri hâlâ burada.
Bu özellikleri sayesinde yapı, Türkiye'deki tarihi camiler arasında yalnızca mimarisiyle değil, Osmanlı yol kültürünü ve külliye yaşamını günümüze taşımasıyla da özel bir yere sahiptir. İzmit’in modern yapıları arasında dört yüz yılı aşkın süredir ayakta duran bu camiden ayrılırken insanın aklında görkemli bir anıttan çok daha samimi bir his kalıyor. Önünden geçen yollar, çevresindeki yapılar ve şehrin insanları değişmiş olsa da Yeni Cuma hâlâ aynı yerde duruyor. Belki de onu değerli yapan tam olarak bu: geçmişi bir müze vitrininin arkasında değil, yaşayan şehrin tam ortasında hissettirmesi.
Pertev Mehmet Paşa Camii Nerede?
Pertev Mehmet Paşa Camii nerede diye merak edenler için yapı, Kocaeli’nin merkez ilçesi İzmit’te, Karabaş Mahallesi’nde bulunuyor. Kent merkezinin içinde yer alması sayesinde camiye ulaşmak oldukça kolay. Yeni Cuma bölgesi bugün de İzmit’in en hareketli noktalarından biridir. Çevrede alışveriş alanları, yeme içme mekânları ve toplu taşıma durakları bulunduğundan camiyi şehir merkezindeki başka duraklarla aynı gezi programına eklemek mümkündür. Kültür ve tarih ağırlıklı bir rota hazırlayan ziyaretçiler açısından cami, Kocaeli gezilecek yerler listesinde özellikle Osmanlı dönemine ilgi duyanların görmesi gereken başlıca yapılardan biridir.
Pertev Mehmet Paşa Camii Nasıl Gidilir?
Pertev Mehmet Paşa Camii nasıl gidilir sorusunun yanıtı, yapının İzmit şehir merkezinde bulunması nedeniyle oldukça kolaydır. Toplu taşıma, tramvay, özel araç ve yürüyüş seçeneklerinin tamamı kullanılabilir.
İzmit Merkezden Yürüyerek
İzmit şehir merkezindeyseniz Yeni Cuma bölgesine doğru yürüyerek kısa sürede camiye ulaşabilirsiniz.
Fevziye, yürüyüş yolu ve çevredeki merkezi noktalardan camiye yürüyüş oldukça rahattır.
Tarihî şehir dokusunu görmek isteyenler için merkezi yürüyerek keşfetmek güzel bir seçenek olabilir.
Akçaray Tramvayı ile
Akçaray’ın T1 hattını kullanabilirsiniz.
Yeni Cuma durağında indikten sonra camiye kısa bir yürüyüşle ulaşılır.
Otogar ve şehir merkezinin farklı noktalarından gelen ziyaretçiler için tramvay en pratik ulaşım seçeneklerinden biridir.
Özel Araçla
Navigasyona “Pertev Mehmet Paşa Camii” veya “Yeni Cuma Camii İzmit” yazarak güzergâh oluşturabilirsiniz.
İstanbul yönünden gelen ziyaretçiler O-4 veya D-100 üzerinden İzmit merkezine ulaşabilir.
Caminin bulunduğu bölge merkezi ve hareketli olduğundan özellikle yoğun saatlerde aracı yakın çevredeki otoparklardan birine bırakmak daha rahat olabilir.
İzmit Otogarından
Otogar çevresinden Akçaray tramvay hattına geçebilirsiniz.
T1 hattında Yeni Cuma durağında indikten sonra kısa bir yürüyüş yeterlidir.
Taksiyle ulaşım da mesafenin çok uzun olmaması nedeniyle alternatif olarak değerlendirilebilir.
Pertev Mehmet Paşa Camii yol tarifi oluştururken hedef olarak “Yeni Cuma Camii” adını kullanmak da mümkündür; yapı harita uygulamalarında her iki isimle de bulunabilir.