“Birbirine en uzak iki ilçe” ifadesi farklı şekillerde hesaplanabilir.
Bunlar:
İlçe merkezleri arasındaki kuş uçuşu mesafe
İlçe sınırlarının birbirine en uzak noktaları arasındaki mesafe
Karayolu mesafesi
olarak birbirinden ayrılmaktadır.
Bu içerikte en açık ve karşılaştırılabilir yöntem olan ilçe merkezi – ilçe merkezi kuş uçuşu mesafe kullanılmıştır.
Gökçeada, Türkiye'nin en batısındaki ilçedir. Çanakkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Türkiye'nin en batı noktasının Gökçeada'daki Avlaka Burnu olduğunu açıkça belirtmektedir. Gökçeada ilçesinin tamamı Ege Denizi'ndeki ada üzerinde bulunmaktadır.
Şemdinli ise Türkiye'nin güneydoğu ucunda, Hakkâri'nin İran ve Irak sınırlarına uzanan bölümünde bulunmaktadır. Hakkâri Valiliği Şemdinli'nin doğuda İran, güney ve batıda Irak sınırıyla çevrili olduğunu belirtmektedir.
İki ilçenin coğrafi konumları birlikte değerlendirildiğinde Türkiye'nin kuzeybatıdaki ada ucundan güneydoğudaki sınır bölgesine uzanan çok geniş bir çapraz hat ortaya çıkmaktadır.
Harita Genel Müdürlüğünün Coğrafi Ad Dizini verilerinde Şemdinli yaklaşık 37,304169° kuzey ve 44,574478° doğu koordinatında ilçe olarak kayıtlıdır. Aynı veri setinde Gökçeada ilçe merkezi yaklaşık 40,193443° kuzey ve 25,895184° doğu konumunda gösterilmektedir.
Bu iki koordinat arasında büyük daire mesafesi hesaplandığında sonuç yaklaşık:
1.648 km çıkmaktadır.
Bağımsız yol ve mesafe kaynaklarında yapılan ilçe merkezi hesaplamalarında da Gökçeada–Şemdinli arasındaki kuş uçuşu mesafe yaklaşık 1.648 km olarak verilmektedir.
Not: Burada gerçek anlamda iki ayrı sıra değil, Türkiye'nin en uzak ilçe çifti gösterilmektedir. Gökçeada ve Şemdinli aynı eşleşmenin iki ucudur.
NEDEN ARALIK DEĞİL?
Türkiye'nin en doğu uç noktası Iğdır'ın Aralık ilçesinde bulunduğu için ilk bakışta “en batıdaki Gökçeada ile en doğudaki Aralık en uzak iki ilçe olmalı” düşüncesi oluşabilir.
Ancak en uzak iki nokta yalnızca doğu-batı boylam farkıyla belirlenmez.
Enlem farkı da mesafeyi artırır.
Aralık oldukça doğuda olmasına rağmen Gökçeada'ya benzer enlemdedir. Şemdinli ise hem çok doğuda hem de Gökçeada'dan yaklaşık 3 derece daha güneyde yer almaktadır.
Bu nedenle Gökçeada'dan Şemdinli'ye çizilen çapraz kuş uçuşu hat, Gökçeada ile Aralık arasındaki doğu-batı hattından daha uzundur.
Bu ayrım, “Türkiye'nin en batı ilçesi + Türkiye'nin en doğu ilçesi = otomatik olarak en uzak iki ilçe” varsayımının her zaman doğru olmadığını göstermektedir.
KARAYOLUYLA MESAFE NEDEN KULLANILMADI?
Gökçeada bir ada ilçesi olduğu için kara yoluyla doğrudan Şemdinli'ye ulaşmak mümkün değildir.
Öncelikle feribotla ana karaya geçilmesi gerekir. Daha sonra kullanılan feribot, kara yolu, köprü ve şehir geçişlerine göre toplam rota değişmektedir.
Çeşitli rota hesaplama hizmetlerinde Gökçeada–Şemdinli yolculuğu için 2.100 km'nin üzerinde değerler görülmektedir; farklı güzergâhlarda rakam daha da yükselebilmektedir.
Bu nedenle coğrafi bir “en uzak” karşılaştırması için kuş uçuşu mesafe daha sabit ve bilimsel olarak karşılaştırılabilir ölçüttür.
MESAFE NASIL HESAPLANDI?
İki ilçe merkezi için kullanılan yaklaşık koordinatlar:
Gökçeada:
40,193443° K – 25,895184° D
Şemdinli:
37,304169° K – 44,574478° D
Harita Genel Müdürlüğü, Türkiye ve çevresindeki coğrafi yer adlarını koordinatlarıyla birlikte Türkiye ve Çevresi Coğrafi Ad Dizini içerisinde yayımlamaktadır. HGM bu veri setini XLS ve PDF biçimlerinde ücretsiz olarak erişime sunmaktadır.
İki koordinat arasındaki mesafe Dünya'nın küresel yapısını dikkate alan büyük daire / Haversine yöntemi ile hesaplandığında yaklaşık:
1.648 km
sonucu elde edilmektedir.
Bu değer yol mesafesi değil, Dünya yüzeyi üzerindeki iki merkez arasındaki en kısa yaklaşık coğrafi mesafedir.
ÖNEMLİ METODOLOJİ NOTU
Türkiye'deki bütün ilçeleri “birbirine en uzak” şeklinde sıralayan hazır bir resmî HGM veya İçişleri Bakanlığı tablosu bulunmamaktadır.
Bu nedenle içerik:
İlçe merkezlerinin koordinatlarını,
Türkiye'nin uç coğrafi bölgelerini,
İlçe merkezleri arasındaki büyük daire mesafesini
birlikte değerlendiren bağımsız coğrafi hesaplamaya dayanmaktadır.
Burada ayrıca ilçe sınırları değil ilçe merkezleri karşılaştırılmıştır.
İlçelerin idari sınırları içerisindeki birbirinden en uzak iki kara noktası seçilirse mesafe farklı çıkabilir. Aynı şekilde karayolu veya feribot mesafesi kullanılırsa sonuç kullanılan güzergâha bağlı olarak değişir.
Bu nedenle başlıkta güvenli biçimde:
“İlçe merkezleri arasındaki kuş uçuşu mesafe esas alındığında...” ifadesi kullanılmalıdır.
