Bugün genellikle İşhan Kilisesi adıyla bilinen yapı, aslında çok daha geniş bir manastır yaşamının merkezidir. Orta Çağ’da Tao-Klarceti olarak adlandırılan coğrafyanın önemli Gürcü manastırlarından biri olan İşhan, yalnızca dini mimarisiyle değil; yazıtları, taş bezemeleri, freskleri ve yakın dönem arkeolojik buluntularıyla da Artvin’in en dikkat çekici kültür miraslarından biridir.
Tek Bir Tarihe Sığmayan Bir Kilise
İşhan’ın geçmişini “şu tarihte yapıldı” diyerek tek cümlede anlatmak kolay değil. Çünkü bugün gördüğümüz yapı, yüzyıllar boyunca yenilenen ve değişen bir mimari mirasın sonucu. Araştırmalar, burada 7. yüzyılın ortalarına uzanan daha eski bir kilise geleneğinin bulunduğunu gösteriyor. Daha sonraki yüzyıllarda bu ilk yapının ortadan kalkmasının ardından bölgedeki manastır hayatı yeniden canlandı. 951 yılında kaleme alınan Grigol Khandzta’nın Yaşamı adlı Gürcüce el yazması, İşhan Manastırı’nın Rahip Grigol Khandzta’nın öğrencisi ve yeğeni İşhanlı Saba ile ilişkisini ortaya koyuyor. Saba aynı zamanda manastırın ilk rahibi olarak anılıyor. Yapının mimari evreleri konusunda araştırmacılar arasında küçük tarihlendirme farklılıkları bulunmakla birlikte ortak görüş, bugünkü anıtsal biçiminin esas olarak 9. ve 10. yüzyıllarda şekillendiği, sonraki dönemde de çeşitli müdahaleler geçirdiği yönünde. Kilisenin farklı bölümlerindeki Gürcüce kitabeler, onarımların 1032 yılına kadar sürdüğünü gösteriyor. Bu yüzden İşhan’a tek bir hükümdarın veya tek bir inşa döneminin eseri olarak değil, birkaç yüzyıl boyunca gelişmiş yaşayan bir yapı olarak bakmak daha doğru. Bu ayrıntı İşhan’ı daha da etkileyici kılıyor. Çünkü karşınızdaki duvarlarda yalnızca bir mimarın fikrini değil, farklı kuşakların bıraktığı izleri okuyorsunuz.
Tao-Klarceti’nin Sessiz Ama Güçlü Merkezi
Orta Çağ’da Artvin, Ardahan ve Erzurum’un kuzeydoğusuna uzanan Tao-Klarceti coğrafyası, Gürcü dini mimarisinin en önemli gelişim alanlarından biriydi. Dağlık vadilerde kurulan manastırlar yalnızca ibadet edilen yerler değildi. Ruhbanların yaşadığı, eğitim gördüğü, el yazmalarının çoğaltıldığı ve bölgenin kültürel hayatının şekillendiği merkezlerdi. İşhan da Çoruh havzasının önemli dini merkezlerinden biri olarak uzun süre varlığını sürdürdü. Bugün çevresinde dolaşırken bunu hayal etmek biraz zor. Çünkü manastırın eski yapılarının tamamı ayakta değil. Ancak arkeolojik çalışmalar, ana kilisenin çevresinde başka dini yapılar ve çeşitli temel kalıntıları bulunduğunu ortaya çıkardı. Böylece İşhan’ın geçmişte yalnız duran tek bir kiliseden ibaret olmadığı, daha geniş bir manastır kompleksinin parçası olduğu daha açık biçimde anlaşıldı. Belki de yapıya bakarken akılda tutulması gereken en önemli şey bu: Burada bir zamanlar sabah ayinlerine uyanan, çalışan, dua eden, yazı yazan ve aynı avludan defalarca geçen insanların oluşturduğu küçük bir dünya vardı.
Taşın Ağır, Ayrıntıların Şaşırtıcı Derecede Zarif Olduğu Mimari
İşhan Kilisesi dıştan oldukça güçlü ve ağırbaşlı görünür. Yaklaştıkça ise bu ilk izlenim değişmeye başlar. Yaklaşık 34,95 x 20,75 metre ölçülerindeki yapı doğu-batı doğrultusunda uzanır. Üç nefli düzeni, uzun batı kolu ve merkezde yükselen kubbesiyle serbest haç planının etkileyici örneklerinden biridir. Kubbe bölümünün dört taşıyıcı üzerine oturtulması iç mekâna belirgin bir yükselme duygusu kazandırır. Fakat İşhan’ın asıl sürprizi duvarlara yaklaştığınızda başlar.
Pencere çevrelerinde, kemerlerde, sütun başlıklarında ve cephe bordürlerinde taşın neredeyse kumaş gibi işlendiği görülür. Birbirine geçen geometrik örgüler, düğüm biçimleri, stilize bitkiler, palmetler ve çeşitli bezemeler cephelere hareket verir. Figürlü süslemelerin en dikkat çekicilerinden biri ise aslan ile ejder ya da yılan benzeri bir yaratığın mücadelesini gösteren kabartmadır. Uzaktan bakıldığında sade görünen taş yüzeylerin yakına gelince bu kadar zenginleşmesi, İşhan’ı fotoğraf çekip birkaç dakikada ayrılınacak bir yer olmaktan çıkarıyor. Yapının çevresinde yavaşça dolaşmak gerekiyor.
Duvarların İçinde Kalan Renkler
Bugün İşhan’ın en kırılgan miraslarından biri duvar resimleri. Yüzyıllar boyunca hava koşulları, kullanım değişiklikleri ve yapısal sorunlar nedeniyle fresklerin önemli bir kısmı zarar görmüş olsa da iç mekânda, özellikle kubbe ve çevresinde resim izleri korunmuştur. Restorasyon sırasında mevcut freskli sıvaların temizlenerek sağlamlaştırılması için konservasyon çalışmaları da gerçekleştirildi. Daha da ilginci zeminde ortaya çıktı. Restorasyon çalışmaları sırasında ana nefte mozaik döşeme tespit edildi. Kompozisyonun merkezinde birbirine düğümlenen, on altışar dilimli üç halka bulunuyor; kırmızı ve beyaz parçaların oluşturduğu desenler siyah mozaiklerle sınırlandırılıyor. Yüzyıllarca ayakların ve toprağın altında kalan böylesine ince bir ayrıntının yeniden ortaya çıkması, İşhan’ın hâlâ anlatacak yeni şeyleri olduğunu gösteriyor.
Kilisenin Yanındaki Daha Küçük Hikâye: Meryem Ana Şapeli
Ana yapının bütün heybetine rağmen İşhan’a geldiğinizde yalnızca büyük kiliseye odaklanmamak gerekiyor. Kilisenin güneybatısında, ana yapıdan bağımsız duran Meryem Ana Şapeli manastırdan günümüze ulaşan önemli yapılardan biri. Daha küçük ölçekli ve tek nefli olan şapel, ana kilisenin yanında çok daha sakin bir karakter sergiliyor. Araştırmalarda yapı 11. yüzyılın başlarına, yaklaşık 1006 yılına tarihlendiriliyor. Büyük kilisenin anıtsallığından sonra bu küçük yapıya bakmak, manastır yaşamının yalnızca görkemli törenlerden değil, daha kişisel ve sessiz ibadet alanlarından da oluştuğunu hatırlatıyor.
Kiliseden Camiye Uzanan İkinci Bir Hayat
İşhan’ın öyküsü Orta Çağ’da sona ermedi. Bölgenin siyasi ve demografik yapısı yüzyıllar içinde değişirken manastır da eski işlevini kaybetti. Kaynaklar, yapının batı bölümünün geç Osmanlı döneminde cami olarak kullanılmaya başladığını ve bu kullanımın 1983 yılına kadar devam ettiğini gösteriyor. 1987 yılında ise yapı korunması gereken taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edildi. Bu dönüşüm İşhan’ın en ilginç özelliklerinden biri. Aynı duvarlar farklı dönemlerde farklı toplulukların ibadetlerine tanıklık etmiş. Böylece yapı yalnızca Gürcü Orta Çağ mimarisinin değil, bölgenin değişen kültürel tarihinin de sessiz bir kaydına dönüşmüş.
“Kanlı Kilise” Söylencesi ve Güzel Elen
İşhan’ın çevresinde tarih kadar söylence de dolaşır. Yerel anlatılarda yapı “Kanlı Kilise” adıyla da anılır. En bilinen hikâyede, Elen adlı güzel bir genç kız ve onunla evlenmek isteyen gençler anlatılır. Rivayete göre gençler bir okçuluk yarışına katılır; yarış sırasında yaşanan ölümler nedeniyle yapı zamanla Kanlı Kilise adıyla anılmaya başlanır. Burada tarih ile söylenceyi birbirinden ayırmak önemli. Elen hikâyesini doğrulayacak tarihsel veya arkeolojik bir belge bulunmuyor; bu nedenle anlatıyı yapının kesin tarihinin parçası değil, bölgenin sözlü kültüründe yaşayan bir efsane olarak değerlendirmek gerekir. Belki de güzelliği tam olarak burada. Taşların anlattığı tarih belgelerde yaşarken, insanların yüzyıllar boyunca birbirlerine aktardığı başka bir İşhan da hikâyelerde varlığını sürdürüyor.
İşhan’dan Ayrılırken
Bazı tarihi yapılardan ayrılırken akılda tarihler kalır. Bazılarında ise yalnızca gördüğünüz bir ayrıntı: taşın üzerine işlenmiş küçük bir düğüm, aşınmış bir freskin rengi ya da kubbenin altında yüzyıllardır değişmeyen sessizlik... İşhan Kilisesi biraz böyle bir yer. Onu değerli yapan yalnızca ne kadar eski olduğu değil. Bir yapının defalarca değişmesine, onarılmasına, farklı inanç ve topluluklarla karşılaşmasına rağmen bulunduğu yerde yaşamaya devam edebilmesi. Dağların arasında yükselen taş duvarlarına dikkatle bakıldığında İşhan, geçmişi uzaktan seyrettiren bir anıt olmaktan çıkıyor. Bir süreliğine, insanı o geçmişin içine alıyor.
Restorasyonla Toprağın Altından Çıkan Yeni İşhan
İşhan Kilisesi’nde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından yürütülen kapsamlı çalışmalar 2012 sonrasında başladı; arkeolojik temizlik ve kazıların ardından restorasyon süreci farklı aşamalarla 2019 yılına kadar sürdü. Çalışmalar sırasında yalnızca mevcut yapı sağlamlaştırılmadı, kilisenin çevresinde daha önce görünmeyen yapı temelleri ve ana nefteki mozaik gibi önemli arkeolojik veriler de ortaya çıkarıldı.
Bu nedenle İşhan bugün sadece restore edilmiş eski bir kilise değil; arkeolojik araştırmaların hâlâ geçmişe dair yeni ayrıntılar kazandırdığı bir alan.
İşhan Kilisesi’ne Nasıl Gidilir?
Yusufeli Merkezden
İşhan Kilisesi, Yusufeli ilçesine bağlı İşhan Köyü sınırları içerisinde bulunuyor.
Resmi kaynakların güncel ulaşım bilgisinde yapı Yusufeli ilçe merkezine yaklaşık 34 kilometre mesafede gösteriliyor.
Yusufeli’nden Olur–Oltu yönüne ilerleniyor ve ana yoldan İşhan tarafına ayrılan yol takip ediliyor.
Resmî kaynaklarda ana yoldan köye uzanan bölüm için yaklaşık 7–10 kilometre arasında değişen bilgiler bulunduğundan navigasyonla birlikte güncel yol tabelalarını takip etmek en güvenli seçenek.
Artvin Merkezden Özel Araçla
Artvin merkezden Yusufeli–Erzurum güzergâhına doğru ilerleyin.
Yusufeli bölgesine ulaştıktan sonra Olur–Oltu yönündeki İşhan ayrımını takip edin.
Bölgedeki yollar baraj ve yeni ulaşım düzenlemeleri nedeniyle geçmiş yıllara göre değiştiğinden, yola çıkmadan önce güncel navigasyon rotasını kontrol etmek faydalı olacaktır.
Son bölüm dağlık ve virajlı olduğundan özellikle yağışlı veya karlı havalarda acele etmemek gerekir.
Erzurum ve Oltu Yönünden
Erzurum tarafından gelenler Oltu üzerinden Yusufeli–Artvin yönünü takip edebilir.
Olur–Oltu güzergâhından İşhan Köyü ayrımına dönülerek köye ulaşılır.
Köy içindeki kilise oldukça belirgin bir konumda olduğundan yerleşime ulaştıktan sonra yapıyı bulmak zor değildir.
Toplu Taşıma ile
Öncelikle Yusufeli ilçe merkezine ulaşmak gerekiyor.
İşhan Köyü’ne doğrudan ve düzenli turistik ulaşım seçeneğine güvenmek yerine, Yusufeli’nden taksi veya özel araç seçeneğini değerlendirmek daha güvenli.
Köy servislerinin gün ve saatleri değişebileceği için aynı gün yerelden bilgi alınması önerilir.