Bütün tarih kitaplarının en baş sayfalarının yeniden yazılmasına vesile olan yerdir Göbeklitepe.
“Göbeklitepe, 1963 yılında İstanbul Üniversitesi ve Chicago Üniversitesi'nce yürütülen “Güneydoğu Anadolu Tarih Öncesi Araştırmaları Projesi” kapsamında tespit edilmiş; 1994 yılında Klaus Schmidt'in yüzey araştırmaları sırasında bölgedeki çakmak taşı yoğunluğunu ve anıtsal karakteri fark etmesiyle asıl önemini kazanmıştır. Bu keşfin ardından bilimsel kazı çalışmalarına 1995 yılında başlanmıştır.” En önemli unsurlarından biri henüz yerleşik hayata geçilmeden önce inşa edilmiş olmasıdır.
Tarih yazarlarının günümüze kadar bizlere aktardığı genel kanıya göre; insanlar önce yerleşik hayata geçmiş, ardından tapınaklar inşa etmiştir. Fakat Göbeklitepe bu bilginin tam aksini kanıtlar: Burası yerleşik hayattan önce, avcı-toplayıcı topluluklar tarafından bir inanç merkezi olarak yapılmıştır.
Neolitik dönemde insanlar henüz çanak çömlek yapmayı bile bilmezken, Göbeklitepe’de T şeklinde oydukları tonlarca ağırlıktaki taşlar ile matematiksel ve sanatsal zekâlarının ne kadar ileri olduğunu dünyaya göstermişlerdir. “Kazılarda bulunan kabartmalar, dönemin inanç sistemi hakkında önemli ipuçları verir. T biçimli sütunların stilize edilmiş insanları (tanrıları veya yüce ataları) temsil ettiği bilinmektedir. Üzerlerindeki yılan, akrep, kuş ve tilki gibi figürler; koruyuculuk, ölüm veya takımyıldızlarla ilgili kozmik anlamlar taşır. Özellikle yılan figürü hem yer altı dünyasını hem de yeniden doğuşu simgeler.”
Göbeklitepe bir yerleşim alanı değil, bir buluşma ve tapınma merkezidir. Bölgede klasik anlamda bir mezarlık bulunmamasına rağmen, bazı yapılarda kafataslarına rastlanmıştır. Bu kafataslarının bilinçli bir şekilde oyulmuş olması, ölülere duyulan derin saygıyı ve ruhun bedenden ayrılıp gökyüzüne karıştığı "akbaba kültü" gibi ritüel inançlarının varlığını kanıtlar. Göbekli Tepe, dağın üzerinde kutsal bir alandır.
Klaus Schmidt burayı şöyle tanımlamıştır: “Göbekli Tepe’de çok sayıda buluntu ve yapıları gördükten sonra buranın büyük olasılıkla Neolitik Çağ’a ait görkemli bir dağ kutsal alanı olduğu sonucuna vardık.” (Schmidt, 2007, s. 113).
T şekilli dikili taşlar, arkeoloji dünyasında farklı yorumlansa da genel kabul gören görüş; bu taşların birer "insan sembolü" olduğudur. Taşlarda yüz hatlarının olmaması, bu figürlerin sıradan birer kişiyi değil, ruhani ve ilahi birer varlığı temsil etmesinden kaynaklanır. Dikili taşların üzerindeki kol, el ve kemer kabartmaları bu insansı (antropomorfik) yapıyı doğrular. Her bir taşın o dönemdeki bir tanrıyı veya klan atasını temsil ettiği tahmin edilmektedir (Karakaş, 2009, s. 33).
Tarihsel olarak bizi şaşırtan bir diğer özellik şudur: İnsanlığın ilk tapınaklarından biri kabul edilen bu alanın konumu, alışılmışın dışındadır.Tarihin ilk çağlarında yerleşimler su kenarlarına yapılırken; Göbeklitepe Harran Ovası’na hâkim, susuz ve yüksek bir tepede inşa edilmiştir. Bu da alanın stratejik ve dini öneminin su ihtiyacından daha öncelikli olduğunu gösterir.
Göbeklitepe, onu inşa eden topluluklar tarafından bin yıl boyunca kullanıldıktan sonra, nedenini hâlâ tam olarak bilmediğimiz bir şekilde bilinçli olarak toprak ve çakıllarla örtülerek kapatılmıştır. Bu devasa yapıların adeta bir "mezar gibi" gömülmüş olması, eski ruhları koruma altına alma ya da kutsal bir dönemi sonlandırma amacı taşıyan kolektif bir ritüel olabilir.
Bir tepe üzerine inşa edilen Göbeklitepe, taşınan her devasa taşın arkasında muazzam bir planlama ve mühendislik barındırır. Yaklaşık 50 tona varan bu taşları taşımak için yüzlerce kişinin organize edilmesi, avcı-toplayıcı insanların stratejik zekâsını ve toplumu yöneten güçlü bir ruhban sınıfının (dinsel otorite) varlığını kanıtlar.
Göbeklitepe’deki yapılar, işlevlerine ve baskın sembollerine göre farklılık gösterir:
A Mabedi: Sütunlarından yılanların süzüldüğü bu yapı, merdivenli girişiyle yer altı dünyasına ve yaşamın döngüsüne açılan gizemli bir kapı gibidir.
B Mabedi: Karşılıklı tilki figürleri ve leş yiyen kuş tasvirleriyle, ölüm ve atalara saygı törenlerinin yapıldığı, ruhun özgür bırakıldığı mistik bir sahnedir.
C Mabedi: Kazısı yapılan en eski yapıdır. Yaban domuzu kabartmalarıyla öne çıkan bu mabet, sıvı tahliyesi için tasarlanmış özel kanalları ve su geçirmez zemin sistemiyle dönemin şaşırtıcı "su mühendisliğini" sergiler.
D Mabedi: Sütunlarında insan kollarının ve gökyüzündeki yıldızların izini sürdüğümüz bu yapı, üzerindeki akrep ve akbaba figürlerinin takımyıldızlarını temsil etmesiyle "tarihin en eski gözlemevi" olarak kabul edilir.
Dairesel formun tercih edilmesi tesadüf değildir; daire sonsuzluğu, yenilenmeyi ve ilahi bütünlüğü simgeler. Göbeklitepe'yi inşa edenlerin evrensel bir bilinci ve ruhsal bir derinliği vurgulamak için bu "mükemmel şekli" seçtiği düşünülmektedir. Her kült alanının baskın simgesi, binlerce yıl sonraki medeniyetlerde (Şamanizm, Mısır, Yunan) benzer anlamlarla karşımıza çıkar. Bu durum, Göbeklitepe’deki sembollerin insanlık tarihinin ortak kültürel kodlarının temeli olduğunu göstermektedir.
Kaynakça
Collins, A. (2017). Göbekli Tepe: Medeniyetin Doğuşu (Çev. G. Fırat). İstanbul: Alfa Yayınları.
Eldener, S. (2018). Göbekli Tepe: İnsanoğlunun İlk Büyük Devrimi. Ankara: Bilim Kitabevi. Karakaş, M. (2009). Göbeklitepe ve Dinler Tarihi Üzerine Bir İnceleme. Şanlıurfa: Yerel Yayınlar / Makale.
Notroff, J., vd. (2015). Göbekli Tepe: Neolitik Dönemde Kült ve Şölen. Arkeoloji Dergisi, Sayı: 54.
Schmidt, K. (2007). Göbekli Tepe: En Eski Tapınağı Yapanlar (Çev. R. Aslan). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Yorumlar
1