Şehrin hareketli sokaklarının ortasında olmasına rağmen kapısından içeri adım attığınız anda çevredeki sesler biraz geride kalır. Geniş avlu, taş duvarlar, şadırvan ve yükselen minare, Sinop’un yalnızca denizle değil, çok katmanlı tarihiyle de hatırlanması gerektiğini sessizce anlatır. Camiikebir Mahallesi’ndeki Sakarya Caddesi üzerinde bulunan yapı, bugün Ulu Cami adıyla da anılıyor. Sinop’un en önemli Türk-İslam dönemi eserlerinden biri olan cami, karşısındaki Pervane Medresesi ile birlikte kentin Selçuklu geçmişinin en güçlü izlerini oluşturuyor.
Bir Caminin Tarihinde Cevaptan Çok Soru Olabilir
Alaaddin Camii hakkında sıkça “1214 yılında Alaeddin Keykubad tarafından yaptırıldı” şeklinde kısa bir bilgiyle karşılaşılır. Fakat yapının gerçek hikâyesi bundan daha karmaşık ve aslında çok daha ilgi çekicidir. Sinop, 1214 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykavus döneminde Selçuklu hâkimiyetine girdi. Vakıf kayıtlarında caminin I. Alaeddin Keykubad ile ilişkilendirilmesi nedeniyle ilk yapının fetihten sonraki Selçuklu döneminde ortaya çıktığı düşünülüyor.
Ancak bugün görülen yapıdaki en eski inşa kitabesi 1268 tarihini taşıyor ve Muînüddin Süleyman Pervâne’nin adını veriyor. Bu nedenle caminin kesin ilk yapım tarihi ve ilk banisinin kim olduğu sanat tarihi araştırmalarında uzun süredir tartışılan bir konu. Sanat tarihçisi Deniz Esemenli’nin ortaya koyduğu görüşlerden biri oldukça dikkat çekici: Buna göre Alaaddin Keykubad döneminde burada daha eski bir cami bulunuyor olabilir. Yapı, 1261’de Sinop’un Trabzon Komnenosları tarafından ele geçirilmesi sırasında büyük ölçüde tahrip edilmiş, ardından 1268’de Muînüddin Süleyman Pervâne tarafından eski temelleri üzerinde yeniden ayağa kaldırılmış olabilir. Bu görüş kesinleşmiş bir tarihsel hüküm değil; ancak yapının plan özellikleri, kitabeleri ve tarihsel olaylar birlikte değerlendirildiğinde güçlü ihtimallerden biri olarak kabul ediliyor. Bu belirsizlik Alaaddin Camii’nin değerini azaltmıyor. Tam tersine, onu yalnızca “şu tarihte yapılmış bir eser” olmaktan çıkarıp farklı dönemlerin izlerinin üst üste biriktiği yaşayan bir tarih belgesine dönüştürüyor.
Geniş Avlunun Ardında Alışılmadık Bir Selçuklu Planı
Alaaddin Camii’ni ilk kez görenlerin dikkatini çoğu zaman gösterişli bir cepheden önce geniş avlusu çeker. Caminin avlusu yaklaşık 66 × 44 metre, ibadet mekânı ise yaklaşık 66 × 22 metre ölçülerindedir. Avluya üç kapıdan girilirken harim bölümü avluya beş kapıyla açılır. İç mekân alışılmış uzunlamasına cami düzeninden farklı olarak enine gelişir. Altı taşıyıcıyla iki sahına ayrılan yapıda merkezi bölümde üç kubbe bulunur; ortadaki kubbenin kasnağı diğerlerinden daha yüksektir. Doğu ve batı uçlarında daha küçük iki kubbe yer alırken kalan bölümler çapraz tonozlarla örtülüdür. Bu yatay düzen, cemaatin mihrap önünde uzun saflar halinde toplanmasına imkân veren erken dönem cami geleneğini hatırlatır. Yapının farklı bölümlerindeki teknik ve işçilik farklılıkları da önemlidir. Bunlar, caminin tek seferde tamamlanmış değişmez bir yapı olmadığını; yıkımlar, eklemeler ve onarımlarla bugünkü görünümüne ulaştığını gösterir. Alaaddin Camii’ni gezerken aslında tek bir yüzyılın mimarisine değil, yüzyıllar boyunca değişmiş bir yapıya bakarsınız.
Mihrabın Taş İşçiliği ve Kaybolan Minberin Hikâyesi
Caminin içinde özellikle mermer mihrap üzerinde biraz zaman geçirmek gerekir. Mihrap, girift bezemeleri, yazı kuşağı ve kabartma zencirek motifleriyle Candaroğulları döneminin sanat anlayışını yansıtır. Kitabelerden, mihrap ile dönemin minberinin 1430 yılı civarında Candaroğlu hükümdarı I. İsfendiyar Bey tarafından yeniletildiği anlaşılmaktadır. Eski minber bugün yerinde değildir.
Evliya Çelebi’nin Sinop seyahatinde övgüyle söz ettiği bu minberin süslemeleri dönemin ahşap işçiliğinin dikkat çekici örnekleri arasında gösterilir. Uzun yıllar minberin 1853’teki Sinop Baskını sırasında kubbenin çökmesiyle parçalandığı anlatılmıştır. Ancak Osmanlı arşiv belgelerine dayanan daha yeni araştırmalar, minberin savaştan önce de ciddi şekilde zarar görmüş olduğunu ortaya koymaktadır. Parçalarının bir bölümü daha sonra İstanbul’daki Çinili Köşk’e götürülmüştür. Bugünkü ahşap minber ise Sultan Abdülmecid dönemindeki büyük onarım sürecinin izlerini taşır. Bu ayrıntı, yapının hikâyesinin neden tek bir tarih cümlesine indirgenmemesi gerektiğini gösteren güzel bir örnektir.
Candaroğulları’nın Sessiz Tanıkları
Avlunun kuzeydoğu köşesine yöneldiğinizde caminin tarihinin başka bir katmanı ortaya çıkar: İsfendiyaroğulları, diğer adıyla Candaroğulları Türbesi. Türbede Candaroğlu Celâleddin Bayezid, oğlu İsfendiyar Bey, İsfendiyar Bey’in oğlu İbrahim Bey ve hanedana mensup kişilere ait sandukalar bulunmaktadır. Yapım kitabesi olmadığı için türbenin kesin tarihi ve banisi bilinmez. Ancak camiyle birlikte burası, Sinop’un yalnızca Selçuklu döneminde değil, Candaroğulları zamanında da önemli bir siyasi ve kültürel merkez olduğunu hatırlatır. Avluda birkaç dakika sessizce durmak bu nedenle güzel bir fikir. Bir tarafta ibadetin devam ettiği cami, diğer tarafta yüzyıllar önce bölgeyi yöneten bir hanedanın mezarları vardır. Geçmiş burada müze vitrininin arkasında değildir; şehrin günlük yaşamının hemen içindedir.
Seyyahların Gördüğü Alaaddin Camii
Alaaddin Camii yalnızca kitabelerde değil, eski seyahat anlatılarında da karşımıza çıkar. İbn Battûta, 14. yüzyıldaki seyahatleri sırasında gördüğü Sinop camisinden söz eder. Yüzyıllar sonra Evliya Çelebi de yapıyı ziyaret etmiş ve özellikle minberinin sanatına dikkat çekmiştir. Bu anlatılar sayesinde caminin bugün kaybolmuş bazı bölümlerini tarihsel metinlerden takip edebilmek mümkündür. Belki de caminin en etkileyici taraflarından biri tam olarak budur: Aynı avludan yüzyıllar önce tüccarlar, denizciler, devlet adamları ve seyyahlar da geçti. Sinop limanına ulaşan insanların gördüğü şehir değişti ama Alaaddin Camii farklı biçimlere bürünerek varlığını sürdürdü.
Sinop’un Geçmişine Açılan Sessiz Bir Kapı
Alaaddin Camii’nden ayrılırken akılda kalan şey yalnızca kubbeler ya da taş duvarlar olmuyor. Burası, Sinop’un kaç kez el değiştirdiğini, ne kadar çok yıkım ve onarım gördüğünü ve buna rağmen geçmişiyle bağını nasıl koruduğunu anlatan bir yapı. Avlunun kapısından yeniden Sakarya Caddesi’ne çıktığınızda modern şehrin sesi hemen geri geliyor. Fakat birkaç dakika önce sekiz yüzyıllık kitabelerin, Candaroğlu mezarlarının ve eski seyyahların anlattığı bir yapının içinde olduğunuzu bilmek Sinop’a bakışınızı değiştiriyor. Alaaddin Camii tam da bu nedenle yalnızca görülmesi gereken tarihî bir eser değil; Sinop’u anlamak isteyenlerin zaman ayırması gereken yerlerden biri.
Alaaddin Camii’ni Gezerken Küçük Bir Tavsiye
Burayı yalnızca içeri girip birkaç fotoğraf çekilecek bir durak olarak düşünmemek gerek. Önce avluda biraz dolaşın. Ardından harime geçtiğinizde mermer mihrabın detaylarına yakından bakın ve yapının genişliğini fark etmek için girişe yakın bir noktadan iç mekânı bütünüyle izleyin. İbadet saatlerinde caminin hâlen aktif bir ibadet mekânı olduğunu unutmamak, içeride sessiz olmak ve uygun kıyafet tercih etmek önemli. Ziyaretinizi mümkünse hemen karşısındaki Pervane Medresesi ile birlikte planlayın. Böylece aynı çevrede Selçuklu Sinop’unun hem dinî hem eğitim yapısını yan yana görebilirsiniz. Pervane Medresesi’nin 1262’de Muînüddin Süleyman Pervâne tarafından yaptırılmış olması bu iki eserin tarihsel bağını daha da anlamlı hâle getirir.
Sinop Alaaddin Camii’ne Nasıl Gidilir?
Alaaddin Camii, Camiikebir Mahallesi, Sakarya Caddesi, Sinop Merkez adresinde ve kent merkezinde bulunmaktadır.
Yürüyerek Ulaşım
Sinop şehir merkezindeyseniz camiye yürüyerek rahatlıkla ulaşabilirsiniz.
Sakarya Caddesi yönüne ilerleyerek Camiikebir Mahallesi’ndeki Alaaddin Camii ve karşısındaki Pervane Medresesi’ni kolayca bulabilirsiniz.
Şehir İçi Toplu Taşımayla
Merkez yönünde çalışan şehir içi ulaşım araçlarını tercih edebilirsiniz.
Merkeze ulaştıktan sonra caminin bulunduğu tarihî bölüme kısa bir yürüyüşle geçmek mümkündür.
Özel Araçla
Navigasyonda “Sinop Alaaddin Camii” veya “Sakarya Caddesi, Camiikebir Mahallesi” şeklinde arama yapabilirsiniz.
Cami merkezde bulunduğu için özellikle yaz aylarında aracınızı uygun bir noktada bırakıp çevreyi yürüyerek gezmek daha keyifli olabilir.
Sinop Havalimanı’ndan
Sinop Havalimanı şehir merkezine yaklaşık 8 kilometre uzaklıktadır.
Havalimanından şehir merkezine yolcu servisi veya özel araçla ulaşım sağlanabilmektedir. Merkeze geldikten sonra Alaaddin Camii’ne yürüyerek ya da şehir içi ulaşım seçenekleriyle devam edebilirsiniz.