Duvarların Ardındaki Şifa:  Şifaiye Medresesi

Sivas’ın Tarihî Kent Meydanı’nda yürürken birkaç adım içinde farklı yüzyılların izlerine rastlamak mümkün. Meydanın Selçuklu döneminden kalan en özel yapılarından biri olan Şifaiye Medresesi ise yalnızca mimarisiyle değil, taşıdığı hikâyeyle de diğer yapılardan ayrılıyor. Çünkü bugün medrese olarak bildiğimiz bu taş yapı, yaklaşık sekiz asır önce insanların şifa aradığı büyük bir sağlık merkezi olarak inşa edilmişti. Taç kapısından avlusuna, taş yüzeylerindeki figürlerden Sultan I. İzzeddin Keykâvus’un türbesine kadar her ayrıntı yapının geçmişte üstlendiği rolü biraz daha görünür hâle getiriyor. Burada gezerken yalnızca Selçuklu mimarisine bakmıyorsunuz; 13. yüzyıl Anadolu’sunun sağlık, eğitim, sanat ve şehir yaşamına da küçük bir pencere açıyorsunuz.

Bir Medreseden Önce Şifahane: Hikâye 1217’de Başlıyor

Şifaiye Medresesi’nin girişindeki kitabe, yapının 1217 yılında Anadolu Selçuklu Sultanı I. İzzeddin Keykâvus tarafından şifahane olarak yaptırıldığını gösteriyor. Bu nedenle yapı tarihî kaynaklarda Sivas Darüşşifası adıyla da anılıyor. Döneminde hastaların tedavi edildiği ve sağlık alanındaki bilgi birikiminin aktarıldığı önemli merkezlerden biri olan yapı, Anadolu Selçuklu sağlık yapıları arasında özellikle büyüklüğüyle öne çıkıyor. Yaklaşık 48 x 68 metre ölçülerindeki yapı dikdörtgen planlı, tek katlı ve kesme taştan inşa edilmiş. Orta avlu çevresine yerleşen revaklar, eyvanlar ve odalar yapının temel planını oluşturuyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı kayıtlarında şifahanede 30 oda bulunduğu belirtiliyor. Bu ölçüler bugün sadece rakam gibi görünebilir. Fakat avluya girdiğinizde yapının genişliğini fark etmek çok daha kolay. Şifaiye, birkaç odadan oluşan küçük bir tedavi noktası değil; döneminin şehir hayatında ciddi bir yeri bulunan büyük ve planlı bir sağlık yapısıydı.

Taç Kapıya Yakından Bakın: Taşın İçinde Saklanan Figürler

Şifaiye Medresesi’nde ilk dikkati çeken bölümlerden biri gösterişli taç kapı. Kapı cepheden dışarı doğru taşarken mukarnaslı kavsarası, geometrik desenleri ve yıldız motifleriyle giriş bölümünü yapının en güçlü mimari noktalarından biri hâline getiriyor. Kültür envanterinde kavsaranın dokuz sıra mukarnasla düzenlendiği ve çevredeki motiflerin ışık ile gölgeyi belirginleştiren bir taş işçiliği oluşturduğu aktarılıyor. Fakat burada yalnızca geometrik bezemeler yok.

Kapı kemerinin köşeliklerindeki hayvan kabartmaları, yapının en merak uyandıran ayrıntıları arasında. Bu figürler sağdakini kuvveti simgeleyen aslan, soldakini ise sıhhati simgeleyen boğa olarak tanımlanıyor. Figürler zaman içerisinde aşınmış olsa da Şifaiye’nin mimarisini yalnızca dekoratif değil, sembolik açıdan da zenginleştiriyor. Taç kapının önünden hızlıca geçmek bu nedenle biraz haksızlık olur. Birkaç adım geriden yapının bütününe baktıktan sonra yaklaşarak taş yüzeyleri incelemek, ilk bakışta fark edilmeyen ayrıntıları ortaya çıkarıyor.

Avlunun Sessiz Düzeni: Dört Eyvanın Çevresinde Bir Şifahane

Taç kapıdan geçtiğinizde yapı bambaşka bir karaktere bürünüyor. Dış cephedeki görkemli girişin ardından ortada geniş bir avlu, çevresinde revaklar ve farklı mekânlara açılan bölümler görülüyor. Şifaiye Medresesi dört eyvanlı ve revaklı avlu düzenine sahip. Ana eyvanın yanında iki büyük salon bulunurken yapıdaki hücreler beşik tonozlarla örtülmüş ve pencerelerle dışarıya açılmış. Bu planlama, Selçuklu dönemindeki medrese ve darüşşifa mimarisinde avlunun yalnızca bir geçiş alanı olmadığını da gösteriyor. Avlu, çevresindeki mekânları birbirine bağlayan yapının merkezindeki ana düzenleyici unsur. Bugün avluda birkaç dakika durduğunuzda yapının geometrisi oldukça rahat okunuyor. Revakların tekrarlayan ritmi, taş yüzeylerin sade görünümü ve eyvanların derinliği, dışarıdaki şehir hareketinden farklı bir atmosfer oluşturuyor.

Güneş ve Ayın Altında İki İnsan Yüzü

Şifaiye Medresesi’ni benzer Selçuklu yapılarından ayıran ayrıntılardan biri de ana eyvan çevresindeki figürlü bezemeler. Ana eyvanın bir tarafında ay sembolünün içerisinde örgülü saçlarıyla tasvir edilmiş bir kadın başı, diğer tarafında ise güneş sembolü içerisindeki erkek başı bulunuyor. Yazıtlarda bu tasvirlerin altında “Sûret-i Kamer” ve “Sûret-i Şems” ifadeleri yer alıyor. Figürler günümüzde oldukça aşınmış durumda olsa da yapının sembolik anlatımının en ilginç parçalarından biri olmayı sürdürüyor. Bunun yanında yapıda stilize kuş ve çift başlı kartal motifleri ile geometrik ve bitkisel bezemeler de görülüyor. Böylece Şifaiye’nin mimarisi yalnızca duvarlar, odalar ve eyvanlardan oluşmuyor; yapının taş ve çini yüzeylerinde Selçuklu sanatının sembollerle kurduğu ayrı bir anlatım da bulunuyor.

Kendi Yaptırdığı Şifahanede Dinlenen Sultan

Şifaiye’nin en anlamlı bölümlerinden biri, yapının banisi Sultan I. İzzeddin Keykâvus’un türbesi. Darüşşifanın güney eyvanı Sultan için türbe olarak düzenlenmiş. I. İzzeddin Keykâvus 1220 yılında hayatını kaybettikten sonra vasiyeti doğrultusunda Sivas’a getirilerek yaptırdığı Şifaiye’deki türbeye defnedilmiş. Türbede sultanın sandukasının yanı sıra hanedan mensuplarına ait başka sandukalar da bulunuyor. Kültür envanteri burada toplam on iki hanedan sandukasının daha yer aldığını belirtiyor. Türbenin avluya bakan cephesi ayrıca Şifaiye’nin en zengin süsleme alanlarından biri. Mavi, lacivert, firuze ve beyaz tonların kullanıldığı çini bezemelerde geometrik geçmeler, yıldızlar ve kufi yazılar dikkat çekiyor. Taşın hâkim olduğu avluda türbe cephesinin renkleri hemen fark ediliyor. Şifaiye’nin hikâyesini daha etkileyici yapan ayrıntı da burada ortaya çıkıyor: Bir sultan tarafından insanların iyileşmesi için yaptırılan yapı, birkaç yıl sonra o sultanın sonsuz istirahatgâhına dönüşüyor.

Şifahaneden Medreseye, Medreseden Günümüze

Sekiz yüzyılı aşan bir yapının işlevinin hep aynı kalmasını beklemek mümkün değil. Şifaiye de zaman içerisinde farklı amaçlarla kullanılmış. Yapı 1768 yılında çıkarılan bir fermanla medreseye dönüştürülmüş, I. Dünya Savaşı sırasında ise levazım ambarı olarak kullanılmış. Buna rağmen ana mimari karakterinin önemli bölümü günümüze ulaşmayı başarmış durumda. Bu değişim aslında yapının adını da açıklıyor. İlk inşa edildiğinde bir darüşşifa, yani sağlık yapısı olan eser, sonraki medrese kullanımı nedeniyle günümüzde daha çok Şifaiye Medresesi adıyla tanınıyor.

Şifaiye’yi Gezerken Neleri Kaçırmamalısınız?

Burayı gezerken yalnızca avlunun ortasından yürüyüp çıkmak yerine yapının ayrıntılarına biraz zaman ayırmak iyi olur. Özellikle taç kapının taş işlemelerini, kemer köşeliklerindeki figürleri, ana eyvandaki güneş ve ay sembollerini ve I. İzzeddin Keykâvus Türbesi’nin çinilerini yakından inceleyebilirsiniz. Şifaiye’nin en büyük avantajlarından biri de konumu. Yapı Sivas’ın Tarihî Kent Meydanı’nda bulunuyor. Aynı meydan ve yakın çevresinde Buruciye Medresesi ile Çifte Minareli Medrese gibi önemli Selçuklu eserlerinin bulunması, birkaç saat içerisinde güçlü bir tarih rotası oluşturmayı mümkün kılıyor.

Neden Görülmeli?

Şifaiye Medresesi’ni değerli yapan yalnızca yaşı değil. Burası mimarlık, tıp tarihi, Selçuklu sanatı ve şehir hafızasının aynı avluda buluştuğu ender yapılardan biri. Taş kapısındaki semboller geçmişin sanat anlayışını, geniş avlusu dönemin mimari düzenini, darüşşifa kimliği sağlık tarihini, türbesi ise Sultan I. İzzeddin Keykâvus’un Sivas ile kurduğu bağı anlatıyor. Sivas’ın tarihini gerçekten hissetmek isteyenler için Şifaiye, fotoğraf çekilip geçilecek bir yapıdan çok daha fazlası. Avluya girdiğinizde biraz yavaşlamak yeterli. Çünkü bazı yapılar tarihlerini tabelalarla değil; taşlarının arasına sakladıkları küçük ayrıntılarla anlatıyor.

Şifaiye Medresesi’ne Nasıl Gidilir?

Konum Bilgisi

Şifaiye Medresesi, Sivas Merkez’de Eskikale Mahallesi, Tarihî Kent Meydanı’nda bulunuyor.

Yürüyerek Ulaşım

Sivas şehir merkezindeyseniz Şifaiye Medresesi’ne yürüyerek ulaşmak oldukça kolaydır. Tarihî Kent Meydanı’na ulaştığınızda yapı meydandaki Selçuklu eserleri arasında rahatlıkla görülebilir.

Toplu Taşıma ile Ulaşım

Şehir merkezine ve Kent Meydanı çevresine ulaşım sağlayan güncel belediye toplu taşıma hatları kullanılabilir. Hat ve durak düzenlemeleri değişebileceğinden yolculuk öncesinde güncel güzergâh bilgisini kontrol etmek faydalı olacaktır.

Özel Araç ile Ulaşım

Özel araçla gelen ziyaretçiler navigasyonda Tarihî Kent Meydanı veya Şifaiye Medresesi konumunu kullanabilir. Yapı şehir merkezinde bulunduğu için aracınızı çevredeki uygun otopark alanlarından birine bırakarak meydanı yürüyerek gezmek, Şifaiye ile çevredeki diğer tarihî yapıları aynı rota içerisinde görmek açısından daha rahat bir seçenek olabilir.