Tokat’ta bazı yapılar vardır; yanından geçerken sadece taş görmezsiniz, zamanın içinden süzülüp gelen bir nefes hissedersiniz. Gök Medrese de tam böyle bir yer. Gaziosmanpaşa Bulvarı üzerinde, Taşhan’a yakın konumuyla şehrin gündelik akışının içinde durur ama ona biraz dikkatli bakınca kalabalık birden yavaşlar. Merdivenlerden aşağıya doğru indiğinizde, sanki bugünün Tokat’ından XIII. yüzyılın Selçuklu dünyasına geçersiniz. Çünkü Gök Medrese, yalnızca eski bir yapı değil; taşın, çininin, duanın, ilmin ve şifanın aynı avluda buluştuğu çok katmanlı bir hafızadır. Tokat İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, yapının Gaziosmanpaşa Bulvarı’nda, Taşhan yakınında yer aldığını ve Anadolu Selçuklu eserlerinden biri olduğunu belirtir.
Bir Vezirin Gölgesinde Doğan Medrese
Gök Medrese’nin XIII. yüzyılda, yaygın kabule göre Selçuklu devlet adamı Muînüddin Süleyman Pervâne tarafından yaptırıldığı kabul edilir. Tokat kaynaklarında tarih olarak 1277 öne çıkar; TDV İslâm Ansiklopedisi ise yapının kitabe taşının yazısız olmasına dikkat çeker ve bunun Pervâne’nin 1277’de İlhanlılar tarafından idam edilmesinden sonra kitabenin kazındığı şeklinde yorumlandığını aktarır. Bu bilgi, Gök Medrese’nin hikâyesine yalnızca mimari değil, siyasi bir gölge de düşürür. Yani burada bir medreseye değil, Anadolu Selçuklu Devleti’nin çalkantılı son dönemlerine de bakarız. Bu nedenle Gök Medrese’nin kapısında durmak biraz hüzünlüdür. Çünkü tamamlanmış bir güzelliğin ardında yarım kalmış bir kader sezilir. Muînüddin Pervâne, Anadolu Selçuklu siyasetinin en güçlü isimlerinden biriydi; fakat onun adı bu yapıda gösterişli bir kitabe yerine, sessiz bir boşlukla yaşar. Belki de Gök Medrese’yi bu kadar etkileyici yapan şeylerden biri budur: Bazı izler yazıyla değil, suskunlukla kalır.
Taş, Çini ve Açık Avlunun Kurduğu Dil
Gök Medrese, iki katlı, iki eyvanlı, açık avlulu ve revaklı planıyla Selçuklu medrese mimarisinin güçlü örneklerinden biridir. Yapıda taş, çini ve alçı süslemeler bir arada kullanılmıştır. Taç kapısında iki renkli taş işçiliği, geometrik ve bitkisel bezemeli bordürlerle birleşir. İçeriye ilerledikçe asıl etki avluda başlar: ana eyvan duvarlarında ve üst kat revak kemerlerinde patlıcan moru, lacivert ve firuze renkli çiniler görünür. Bu renkler yalnızca süs değildir; yapının adını taşıyan ruh gibidir. Gök Medrese’ye “Gök” adını verdiren o mavilik, bugünün gözünde bile canlıdır. Firuze çinilerin ışıkla değişen tonu, Tokat’ın gökyüzünü taşın içine çekmiş gibidir. Ana eyvanda yer alan Ayet’el Kürsi bordürü ise yapının yalnızca bir eğitim mekânı olmadığını, aynı zamanda manevi bir korunma duygusuyla örüldüğünü hissettirir. Orada insan ister istemez yavaş konuşur; çünkü mekânın kendine ait bir sesi vardır.
Darüşşifadan Müzeye: Şifa, İlim ve Hafıza
Gök Medrese, halk arasında yalnızca medrese adıyla değil; Pervane Medresesi, Kırk Kızlar Medresesi, Darüşşifa ve Bimarhane Tekkesi gibi adlarla da anılmıştır. Osmanlı döneminde XVIII. yüzyıla kadar medrese, bimarhane ve bir odası türbe olarak kullanıldığı; daha sonra şifahane ve göçmen barınağı işlevleri üstlendiği belirtilir. Bu çok yönlü kullanım, yapının Tokat’ın sosyal hayatında ne kadar derin bir yere sahip olduğunu gösterir. Cumhuriyet döneminde de Gök Medrese’nin hikâyesi bitmez. Tokat’ta müzecilik çalışmaları 1926’da, emekli öğretmen Halis Turgut Cinlioğlu’nun topladığı eserlerin Gök Medrese’de depolanmasıyla başlamıştır. Tokat Müzesi uzun yıllar burada hizmet vermiş, 2012’de ise Sulusokak’taki Arastalı Bedesten’e taşınmıştır. Bu yüzden Gök Medrese, Tokat müzeciliğinin de ilk evlerinden biri sayılır.
Kırk Kızlar Söylencesi: Taşın İçindeki Fısıltı
Gök Medrese’nin halk arasında “Kırk Kızlar Medresesi” diye anılması, yapının çevresinde oluşan söylencelerin en dikkat çekici olanıdır. Türkiye Turizm Ansiklopedisi’nde bu adlandırmanın, ana eyvanın kuzeyindeki kubbeli bölümde bulunan sandukalarla ilişkilendirildiği aktarılır. Halk anlatılarında bu sandukalar, medresenin tarihsel kimliğine mistik bir hava katar. Elbette bu tür söylenceler tarihî belge gibi okunmamalı; fakat bir yapının halk hafızasında nasıl yaşadığını anlamak için çok değerlidir. Gök Medrese’nin taşları resmi tarihten fazlasını saklar. İnsanlar burada sadece ders görmemiş, şifa aramamış, eser sergilememiştir; aynı zamanda hikâyeler üretmiş, acıları ve umutları mekâna emanet etmiştir.
Restorasyonla Yeniden Nefes Alan Bir Miras
Gök Medrese, zaman içinde birçok onarım ve restorasyon sürecinden geçmiştir. Son yıllarda yürütülen çalışmaların ardından yapı 8 Mayıs 2025’te yeniden hizmete açılmıştır. Tokat Müftülüğü’nün duyurusunda, restorasyonu tamamlanan vakıf eserleri kapsamında Gök Medrese’nin de ziyaretçilere açıldığı belirtilir. Bu, Tokat için yalnızca bir tarihî yapının ayağa kaldırılması değil; şehir belleğinin önemli bir parçasının yeniden görünür olması anlamına gelir. Bugün Gök Medrese’ye giderken onu yalnızca “gezilecek yer” gibi düşünmemek gerekir. Burası yavaş gezilecek, taş işçiliğine yakından bakılacak, avlusunda birkaç dakika sessiz kalınacak bir yer. Özellikle fotoğraf çekmeyi sevenler için sabah saatleri daha yumuşak ışık verir. Taç kapı detaylarını, revakları ve çini izlerini acele etmeden incelemek en güzeli. Yakınında Taşhan, Sulusokak, Tokat Müzesi ve şehir merkezindeki diğer tarihî duraklar bulunduğu için Gök Medrese’yi kısa ama yoğun bir kültür rotasının başlangıcına yerleştirebilirsiniz.
Gök Medrese’ye Nasıl Gidilir?
Şehir Merkezinden Yürüyerek Ulaşım
Gök Medrese, Tokat Merkez’de, Gaziosmanpaşa Bulvarı üzerinde ve Taşhan’a yakın bir noktadadır.
Merkezdeyseniz tabelaları takip ederek ya da Taşhan çevresinden kısa bir yürüyüşle ulaşabilirsiniz.
Yapı yol seviyesinden daha aşağıda kaldığı için giriş kısmında merdivenlerle inilen etkileyici bir görünümle karşılaşırsınız.
Özel Araçla Gitmek
Tokat şehir merkezine girdikten sonra Gaziosmanpaşa Bulvarı yönüne ilerleyin.
Taşhan ve Semerkant Mahallesi çevresi, Gök Medrese için en pratik referans noktalarıdır. Kültür Portalı’nda adres bilgisi “Semerkant, 60100 Tokat Merkez/Tokat” olarak yer alır.
Merkezî konum nedeniyle yakın sokaklarda trafik ve park yoğunluğu olabilir; özellikle hafta sonu erken saatleri tercih etmek daha rahat olur.
Toplu Taşıma ile Ulaşım
Tokat şehir içi ulaşımında merkez hatlarını kullanarak Gaziosmanpaşa Bulvarı çevresinde inebilirsiniz.
Taşhan, şehir merkezindeki bilinen duraklardan biri olduğu için güzergâh sorarken “Taşhan” ya da “Gök Medrese” demek işinizi kolaylaştırır.
Kısa bir yürüyüşle medreseye ulaşmak mümkündür.
Otogardan Geliş
Tokat Otogarı’na geldikten sonra şehir merkezine giden minibüs, otobüs ya da taksilerle Gaziosmanpaşa Bulvarı çevresine geçebilirsiniz.
Vaktiniz kısıtlıysa taksi en hızlı seçenek olur; daha ekonomik bir yol için merkez yönüne giden toplu taşıma araçları tercih edilebilir.
Havalimanından Ulaşım
Tokat Havalimanı şehir merkezine yaklaşık 17 km uzaklıktadır. DHMİ’ye göre havalimanından şehir merkezine Topçam yolcu servisi, ticari taksi ve özel araçla ulaşım sağlanmaktadır.
Şehir merkezine ulaştıktan sonra Gök Medrese’ye taksiyle birkaç dakikada, merkezde uygun bir noktadaysanız yürüyerek gidebilirsiniz