Kibyra Antik Kenti: Dağların İçinde Medusa ve Arena

Burdur’un Gölhisar ilçesinin hemen yanı başındaki tepelere doğru yükseldiğinizde, günümüz yerleşimi yavaş yavaş geride kalıyor. Önünüzde geniş bir ova, uzakta Gölhisar Gölü ve çevresinde dağların belirlediği sakin bir manzara açılıyor. İlk bakışta burası yalnızca iyi bir seyir noktası gibi görünebilir. Fakat tepelerin üzerinde ilerledikçe taş döşeli yollar, anıtsal yapılar ve geniş meydanlar ortaya çıkmaya başlıyor. Burası Kibyra Antik Kenti. Kibyra, Gölhisar’ın batısındaki, derin yarlarla birbirinden ayrılan üç tepe üzerine kurulmuş geniş bir antik yerleşim. Kentin yapıları araziye rastgele serpiştirilmemiş; tepeler teraslanmış ve kamu yapıları göl ile ova manzarasına hâkim olacak biçimde düzenlenmiş. Üstelik yapıların birbirinin görüşünü mümkün olduğunca kesmemesi, Kibyra’yı gezerken bugün bile fark edilebilen dikkat çekici bir şehircilik anlayışı ortaya çıkarıyor.

Dört Kültür Bölgesinin Kesiştiği Bir Kent

Kibyra’nın neden böylesine güçlü bir kent hâline geldiğini anlamak için önce haritadaki yerine bakmak gerekiyor. Antik kent; Likya, Karya, Pisidia ve Frigya kültür bölgelerinin kesişme alanında, kuzey-güney ve doğu-batı doğrultusundaki önemli ulaşım ve ticaret yolları üzerinde bulunuyordu. Bu konum yalnızca ticareti değil, kentteki kültürel çeşitliliği de etkiledi. Antik coğrafyacı Strabon’un aktardıklarına göre Kibyra çevresinde Lidce, Solymce, Pisidce ve Hellence olmak üzere farklı diller konuşuluyordu. Kentin bugünkü yerine geçişinin ise yaklaşık MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda gerçekleşmiş olabileceği düşünülüyor. Daha eski yerleşim izleri Kibyra’ya yaklaşık 18 kilometre uzaklıktaki Uylupınar çevresine kadar uzanıyor.

Kibyra Bir Dönem Bölgesini Yöneten Güçtü

Kentin siyasi hikâyesi de mimarisi kadar dikkat çekici. Kibyra, çevredeki Boubon, Balboura ve Oinoanda kentleriyle birlikte dört kentten oluşan bir birlik kurmuştu. Antik kaynaklara göre birlik içerisindeki diğer kentler birer oy hakkına sahipken Kibyra’nın iki oyu bulunuyordu. Bunun arkasında kentin askerî ve ekonomik gücü vardı. Strabon’un aktardığı rakamlara göre Kibyra, birliğe 30 bin piyade ve 2 bin atlı sağlayabilecek kapasitedeydi. Dört Kent Birliği MÖ 84-83 yıllarında Romalı General Murena tarafından dağıtıldı ve Kibyra Roma’nın Asia eyaletine bağlandı.

Şehre Girerken İlk Sürpriz: Dev Bir Stadyum

Kibyra gezisinde etkileyici yapılar için uzun süre beklemeniz gerekmiyor. Antik kente giriş güzergâhında karşılaşılan en önemli yapılardan biri stadyum. Yaklaşık 195 metre uzunluğundaki Kibyra Stadyumu, Anadolu’nun büyük ve iyi korunmuş antik stadyumlarından biri kabul ediliyor. Kaynaklar kapasiteyi 12-13 bin kişi civarında verirken UNESCO’nun Geçici Liste dosyasında yaklaşık 10 bin seyirci kapasitesinden söz ediliyor. Farklı tahminlere rağmen yapının ölçeği konusunda şüphe yok: burası binlerce insanı bir araya getirebilecek kadar büyük bir kamusal alan. Roma İmparatorluk döneminde burada atletizm yarışlarının yanı sıra gladyatör mücadeleleri de gerçekleştiriliyordu. Nekropol yolunda bulunan gladyatör mezarlarına ait kabartmalarda eğitim, arena mücadelesi ve hayvanlarla yapılan dövüş sahnelerinin işlenmiş olması da Kibyra’daki arena kültürünün arkeolojik kanıtlarından biri. Bu nedenle Kibyra için kullanılan “Gladyatörler Kenti” ifadesi yalnızca turistik bir yakıştırmadan ibaret değil; kentte bulunan eserlerle ilişkilendirilen güçlü bir tarihsel arka plana sahip.

Medusa’ya Bakınca Neden Herkes Biraz Daha Uzun Duruyor?

Kibyra’nın en tanınan eseri ise Odeion’un, yani meclis ve müzik yapısının merkezinde bulunan Medusa betimlemesi. Buradaki Medusa klasik mozaiklerde olduğu gibi küçük taş parçalarının yan yana dizilmesiyle yapılmamış. Kırmızı, yeşil, gri ve damarlı açık renkli mermer plakaların kesilip bir araya getirildiği opus sectile tekniği kullanılmış. UNESCO dosyasında bu tekniğin Medusa figüründe kullanıldığı eşsiz örneklerden biri olduğu özellikle vurgulanıyor. Yılan biçimli saçlar, yüz ayrıntıları ve başlığı farklı renklerde mermer parçalarıyla oluşturulmuş. Mitolojiye göre Medusa’nın gözlerine bakan kişi taşa dönüşürdü. Kibyra’daki figürün tam da taş ve mermer kullanılarak oluşturulmuş olması, eserin karşısında durduğunuzda hikâyeye ayrı bir anlam katıyor. Odeion’un kendisi de oldukça görkemli. Yaklaşık 3 bin 600 kişilik kapasitesiyle Anadolu’daki büyük antik kapalı yapılardan biri olarak gösteriliyor. Yapının geçmişte çatılı ve ısıtılabilir olması, Kibyra’nın kamusal mimarisindeki teknik seviyeyi de ortaya koyuyor.

Medusa’nın Önünde Bir Başka Mozaik Sürprizi Var

Odeion’dan ayrılmadan önce yalnızca Medusa’ya odaklanmamak gerekiyor. Yapının önünde 2011 yılında açığa çıkarılan yaklaşık 540-550 metrekare büyüklüğündeki mozaik döşeme de Kibyra’nın önemli eserlerinden. UNESCO kayıtlarında bu döşeme, Anadolu’da özgün yerinde korunan en büyük ve bütünlüğünü büyük ölçüde muhafaza eden mozaik alanlarından biri olarak tanımlanıyor. Kibyra’da birkaç metre içerisinde hem mermer plakalarla oluşturulmuş Medusa’yı hem de yüzlerce metrekarelik geniş bir mozaik alanını görebilmek, antik kentin sanat açısından ne kadar güçlü olduğunu anlamak için yeterli.

Kentin Kalbi Agoralarda Atıyordu

Kibyra yalnızca eğlence ve gösteri yapılarından oluşmuyordu. Yukarı ve Aşağı Agora, bazilika, hamamlar, tapınaklar, çeşmeler ve anıtsal yollar günlük hayatın diğer yüzünü ortaya koyuyor. Agoralar antik kentlerde ticaretin, buluşmaların ve kamusal hayatın merkezleriydi. Kibyra’da da teraslar üzerine yerleştirilmiş bu alanlar kentin sosyal hayatını şekillendiriyordu. Üçüncü agora terasında bulunan yuvarlak planlı anıtsal çeşmenin MS 23 depreminden sonra inşa edildiği ve uzun süre kentin hem su ihtiyacına hem de görsel düzenine hizmet ettiği arkeolojik çalışmalarla belirlenmiş durumda. Taş döşeli yolların altında kanalizasyon hatlarının, ayrıca pişmiş toprak borularla oluşturulan su dağıtım sistemlerinin bulunması da Kibyra’nın yalnızca gösterişli değil, altyapısı düşünülmüş bir Roma kenti olduğunu gösteriyor.

Demirden Deriye, Atlardan Seramiğe Üreten Bir Şehir

Kibyra’nın zenginliği yalnızca ticaret yolları üzerindeki konumundan kaynaklanmıyordu. Antik kaynaklar ve arkeolojik buluntular kentin demir işçiliği, dericilik, at yetiştiriciliği ve seramik üretimi konusunda öne çıktığını gösteriyor. Özellikle at yetiştiriciliğinin kentin kimliğinde önemli bir yeri olduğu anlaşılıyor. Bunun yanında tiyatro çevresinde tespit edilen yoğun seramik parçaları ve üretim hataları, kentte aktif seramik atölyelerinin bulunduğunu düşündürüyor. Dolayısıyla Kibyra sokaklarını yalnızca yöneticilerin, askerlerin veya gladyatörlerin dolaştığı bir yer olarak hayal etmek eksik kalır. Burası aynı zamanda demircilerin çalıştığı, tüccarların pazarlık yaptığı, ustaların üretim yaptığı canlı bir ekonomik merkezdi.

UNESCO Listesinde Kibyra’nın Yeri Nerede?

Kibyra’nın uluslararası kültürel miras açısından da önemli bir konumu bulunuyor. Antik kent 13 Nisan 2016 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne kültürel miras kategorisinde dâhil edildi. Burada sık karşılaşılan bir karışıklığı da belirtmek gerekiyor: Kibyra henüz UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer almıyor; Dünya Mirası Geçici Listesi’nde bulunuyor. UNESCO dosyasında kentin düzenli şehir planı, anıtsal mimarisi, güçlü yönetim ve üretim yapısı, Odeion’daki Medusa eseri ve stadyumu öne çıkan değerler arasında gösteriliyor.

Kibyra Antik Kenti’ne Nasıl Gidilir?

Kibyra Antik Kenti, Burdur’un Gölhisar ilçesi sınırlarındaki Horzum Mahallesi’nde bulunuyor.

Özel araçla: Burdur şehir merkezinden Gölhisar yönüne ilerleyerek ilçe merkezine ulaşılabilir. Gölhisar’dan Kibyra Ören Yeri yönlendirmeleri takip edildiğinde antik kentin giriş bölümüne çıkılıyor.

Gölhisar’dan: Antik kent ilçe merkezinin hemen batısındaki tepelerde yer aldığı için özel aracı olmayan ziyaretçiler ilçe merkezinden taksi veya uygun yerel ulaşım seçeneklerini değerlendirebilir.

Ziyaret Bilgileri

Açılış/Kapanış Saatleri
Açılış Saati: 08:00
Kapanış Saati: 20:00
Gişe Kapanış Saati: 19:30

Kapalı Günler
Her gün açık

T.C. Vatandaşları için Müze kart Geçerlidir.

Kibyra’dan ayrılırken zihinde tek bir yapı seçmek zor. Bir tarafta binlerce kişiyi ağırlayan arena, diğer tarafta mermerden yapılmış Medusa; biraz ileride agoralar, tiyatro ve ovaya bakan antik yollar… Bütün bunlar yan yana geldiğinde Kibyra’nın neden sıradan bir antik kent olmadığını anlamak kolaylaşıyor. Burada taşlar yalnızca geçmişten kalan duvarları değil, bir dönem Güneybatı Anadolu’nun en güçlü kentlerinden birinin nasıl yaşadığını da anlatıyor.