İncir Han

Burdur’un Bucak ilçesinden batıya doğru ilerlerken günümüz yollarının birkaç kilometre ötesinde, tepelerin ve kırsal dokunun arasında ağır taş duvarlı bir yapı belirir. İlk bakışta sessizdir; ne avlusunda kervanlar vardır ne de kapısında yolcular. Yine de İncir Han’ın anıtsal girişine yaklaştığınızda buranın sıradan bir konaklama yapısı olmadığı hemen anlaşılır. Yüzyıllar önce Antalya’dan Anadolu’nun içlerine uzanan ticaret yolunda mola verenlerin kullandığı bu han, bugün Selçuklu döneminin taş işçiliğini ve yol kültürünü aynı yerde görebileceğiniz Burdur’un en özel tarihî duraklarından biridir. Bucak’ın İncirdere Köyü yakınındaki İncirönü mevkiinde bulunan İncir Han, XIII. yüzyılda Antalya-Burdur güzergâhında inşa edilmiş bir Anadolu Selçuklu kervansarayıdır. Yapı, kitabesine göre Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev tarafından Hicrî 636, yani 1238-1239 yıllarında yaptırılmıştır.

Antalya’dan Anadolu İçlerine Uzanan Yolun Dördüncü Durağı

İncir Han’ın yerini anlamanın en iyi yolu onu tek başına bir tarihî yapı olarak değil, büyük bir yol sisteminin parçası olarak düşünmek. Selçuklu döneminde Antalya kıyılarından kuzeye doğru ilerleyen kervanların kullandığı hat üzerinde belirli aralıklarla hanlar bulunuyordu. İncir Han, Antalya’dan hareket edildiğinde Evdir Han, Kırkgöz Han ve Susuz Han’dan sonraki dördüncü menzil olarak anılıyor. Bu konum tesadüf değildi. Kervansaraylar, uzun yolculuklarda tüccarların ve yolcuların konaklayabildiği, yük hayvanlarının dinlendirilebildiği önemli duraklardı. Böylece ticaret yolları yalnızca iki şehir arasındaki geçiş çizgileri olmaktan çıkıyor, konaklama yapılarıyla desteklenen düzenli bir ulaşım ağına dönüşüyordu. İncir Han’ın Bucak çevresindeki konumu da Antalya’yı Eğirdir üzerinden Anadolu’nun iç kesimlerine bağlayan tarihî hattın işleyişini bugün somut biçimde görebilmemizi sağlıyor.

Tarihi Kapının Üzerinde Yazıyor

İncir Han’ın inşa tarihini tahminlerden değil, doğrudan yapının üzerindeki kitabeden biliyoruz. Kapalı bölümün anıtsal girişinde yer alan dört satırlık kitabe, hanın II. Gıyâseddin Keyhusrev tarafından Hicrî 636 yılında yaptırıldığını bildiriyor. TDV İslâm Ansiklopedisi bu tarihi 1238-1239 olarak veriyor. II. Gıyâseddin Keyhusrev’in saltanatı Anadolu Selçuklu tarihinin hareketli dönemlerinden birine denk geliyor. Buna rağmen onun döneminde kervansaray inşa geleneği devam etmişti. Eğirdir Sultan Hanı ve İncir Hanı, sultanın yaptırdığı ve klasik Selçuklu han şemasının uygulandığı yapılar arasında gösteriliyor. İncir Han’a baktığınızda bu tarih, bir ders kitabındaki rakamdan biraz daha fazlasına dönüşüyor. Sekiz yüzyıla yaklaşan geçmişin izleri doğrudan duvarların ve taş işçiliğinin üzerinde okunabiliyor.

Taç Kapıda Aslanlar ve İnsan Yüzlü Güneş

İncir Han’ın en fazla zaman ayırmaya değer bölümü kuşkusuz taç kapısı. Yapının güney cephesindeki dışa taşkın anıtsal giriş, Selçuklu taş süslemesinin dikkat çekici örneklerinden biri. Kapı nişinin üzeri içeri doğru daralan, istiridye kabuğunu andıran yivli bir tonozla örtülmüş. Biraz yaklaştığınızda ayrıntılar çoğalıyor. Geometrik ve bitkisel süslemelerin yanında kapının iki tarafında karşılıklı aslan kabartmaları görülüyor. Bu aslanların sırtında insan yüzü biçiminde işlenmiş güneş tasvirleri yer alıyor. Aynı aslan-güneş düzeninin II. Gıyâseddin Keyhusrev dönemine ait sikkelerde de görülmesi, motiflerin sultanın armasıyla bağlantılı biçimde yorumlanmasını sağlamış. Rozetler, sekiz kollu yıldızlar, palmet ve rûmî motifleri de giriş bölümünü tamamlıyor. Yani İncir Han’ın kapısı yalnızca içeri girilen bir açıklık değil; yapının temsil gücünü ve dönemin bezeme anlayışını daha ilk adımda gösteren taş bir vitrin gibi.

Kışlık Bölümde Taşın Kurduğu Düzen

Taç kapıdan geçildiğinde hanın günümüze daha sağlam ulaşmış kapalı, yani kışlık bölümüyle karşılaşılıyor. Yaklaşık 30 × 42 metre ölçülerindeki bu bölümün dış duvarları payandalarla desteklenmiş. İçeride ise yirmi dört kalın payenin taşıdığı sivri kemerler ve tonozlar geniş mekânı bölümlere ayırıyor. Kapalı bölüm enine yedi nefli olarak düzenlenmiş. Giriş ekseninde uzanan daha yüksek orta nef, diğer bölümleri keserek yapının ana omurgasını oluşturuyor. Araştırmacılar bu orta nefin merkezinde geçmişte bir kubbe bulunduğunu kabul ediyor; ancak söz konusu bölüm günümüze bütünüyle ulaşmış değil. Duvarlardaki 15 mazgal pencere içerinin ışık ve hava ihtiyacına katkı sağlıyordu. Bugün bu mekâna baktığınızda ilk fark edilen şey süsten çok ölçü ve sağlamlık oluyor. Kalın duvarlar, taş ayaklar ve tonoz düzeni, uzun yolculuklardan sonra kervanların nasıl korunaklı bir alana alındığını anlamayı kolaylaştırıyor.

Avlu Kayboldu Ama Planın Hikâyesi Bitmedi

İncir Han yalnızca kapalı salondan oluşmuyordu. Sultan hanlarının yaygın planına uygun biçimde yapının önünde geniş bir avlu bölümü bulunuyordu. Fakat bu alan zaman içerisinde büyük ölçüde tahrip oldu. Günümüzde kapalı kısmın bütünlüğünü daha rahat okuyabilirken avlu için aynı şeyi söylemek mümkün değil. Burdur Müze Müdürlüğü sorumluluğunda 1993 ve 2000 yıllarında gerçekleştirilen kazı çalışmaları, avlu bölümündeki mimari izlerin araştırılması açısından önemli oldu. Korunan duvar parçaları ve temel izleri, yapının ilk hâlinin günümüzde görülen bölümden daha geniş olduğunu anlamaya yardımcı oluyor. Bu yüzden İncir Han’ı gezerken yalnızca ayakta kalan duvarlara bakmak biraz eksik kalabilir. Girişin önündeki boşluğu, bir zamanlar farklı işlevlere ayrılmış mekânları ve geniş avluyu da yapının parçası olarak düşünmek gerekiyor.

Duvarlarda Başka Çağlardan Gelen Taşlar Var

İncir Han’ın mimarisindeki ilginç ayrıntılardan biri de yapı malzemesi. Han kesme taş kaplamalı olarak inşa edilmiş, ancak yapım sırasında çevrede bulunan daha eski dönemlere ait mimari malzemelerden de yararlanılmış. Anadolu’daki pek çok tarihî yapıda karşılaşılan bu yeniden kullanım, farklı dönemleri aynı duvar üzerinde buluşturabiliyor. İncir Han’ın bazı kesimlerinde dıştaki düzgün kesme taş kaplamaların zamanla sökülmesi nedeniyle içerideki moloz dolgu da görünür hâle gelmiş durumda. Bu ayrıntı yapıya bakarken yalnızca süslemelere değil, duvar örgüsüne de dikkat etmek için iyi bir neden. Bazen küçücük bir taş parçası bile yapının geçirdiği uzun değişimin izlerini taşıyor.

Hanın Yanında Bir Hamamın İzleri de Var

Kervansarayın çevresine bakınca yapının geçmişte tek başına duran kapalı bir konaklama noktası olmadığı anlaşılıyor. İncir Han’ın yakınında su kaynağı bulunuyor; kaynak çevresinde günümüze harap durumda ulaşan bir hamam yapısının kalıntıları da mevcut. Bucak Belediyesi, hanın yaklaşık 200 metre yakınında hamam ve çeşmenin bulunduğunu belirtiyor. TDV İslâm Ansiklopedisi ise kapalı bölümde küçük bir sarnıçtan ve hanın ilerisindeki kaynakla ilişkili olabilecek su sisteminden söz ediyor; ancak sarnıcın doğrudan bu kaynaktan beslendiğinin kesin olmadığının da altını çiziyor.

İncir Han’ı Gezerken Önce Kapıda Biraz Oyalanın

İncir Han’ı görmeye geldiğinizde ilk birkaç dakikayı taç kapıya ayırmak iyi bir başlangıç. Aslan kabartmalarını, güneş tasvirlerini, rozetleri ve dört satırlık kitabeyi inceledikten sonra kapalı bölüme geçebilirsiniz. İçeride kemerlerin tekrarına, taş payelere ve daha yüksek tutulan orta nefe dikkat etmek yapının planını anlamayı kolaylaştırıyor. Avlu tarafındaki kalıntılara baktığınızda ise günümüzde eksik görünen bölümlerin aslında çok daha geniş bir bütünün parçası olduğunu hatırlamak gerekiyor. Tarihî taşların üzerine çıkmamak, kabartmalara dokunmamak ve yapı üzerinde herhangi bir iz bırakmamak özellikle önemli. İncir Han, 1982 yılında korunması gerekli taşınmaz kültür varlığı olarak tescil edilmiş durumda.

İncir Han’a Nasıl Gidilir?

İncir Han, Burdur’un Bucak ilçesinde, İncirdere Köyü yakınında bulunuyor. Bucak Belediyesi yapının ilçe merkezinin yaklaşık 6 kilometre batısında olduğunu belirtiyor.

Burdur merkezden özel araçla gelenler Antalya yönünde ilerleyerek Bucak güzergâhını takip edebilir. Bucak çevresine ulaşıldığında İncirdere yönüne dönülerek İncir Han’a ulaşılabilir.

Antalya yönünden gelenler ise Burdur istikametinde Bucak’a doğru ilerleyip İncirdere bağlantısına yönelerek hana geçebilir. Yapı günümüzde kullanılan ana kara yolunun doğrudan kenarında bulunmadığı için yolculuğun son bölümünde yerel yol bağlantısının takip edilmesi gerekiyor.