Kilise ve Cezaevi Olarak Kullanılan Tarihî Yapı Nerede?
Kurtuluş Camii, Gaziantep'in Şahinbey ilçesindeki Tepebaşı Mahallesi'nde bulunuyor. Gaziantep'in tarihî yerleşim alanlarından birinde konumlanan yapı, geçmişte Ermeni cemaatinin ibadethanesi olarak kullanılıyordu. Kültür ve Turizm Bakanlığının Türkiye Kültür Portalı, caminin adresini açık biçimde Tepebaşı Mahallesi, Şahinbey, Gaziantep olarak veriyor. Yapının bulunduğu çevrede geleneksel Gaziantep taş mimarisine ait başka tarihî konutlar ve dinî yapılar da bulunuyor.
Meryem Ana Kilisesi Nasıl Kurtuluş Camii Oldu?
Bugün Kurtuluş Camii adıyla bilinen yapı, Osmanlı Dönemi'nde Ermeni Apostolik cemaatinin ibadeti için inşa edildi. Gaziantep Büyükşehir Belediyesinin tarihî eserler tanıtımına göre kilisenin temeli 1876 yılında atıldı. Yapım çalışmaları çeşitli nedenlerle kesintiye uğradıktan sonra devam etti. Kültür ve Turizm Bakanlığı, kilisenin tamamlanma yılını 1892 olarak belirtmektedir. Yapının tasarımı Osmanlı saray mimarlarından Sarkis Balyan ile ilişkilendiriliyor. Taş işçiliğinde ise Sarkis Taşçıyan'ın adı geçiyor. Kilisenin özgün adı Surp Asdvadzadzin, yani Meryem Ana Kilisesi'dir. Cumhuriyet'in ilk yıllarından itibaren yapı farklı amaçlarla kullanıldı. Bir dönem cezaevi işlevi gördükten sonra 1980'li yıllarda camiye dönüştürüldü. Bu dönüşüm sırasında kiliseye ait mimari unsurların bir bölümü korunurken İslami ibadete uygun mihrap, minare ve çeşitli iç mekân düzenlemeleri yapıldı.
Kurtuluş Camii'nin Mimari Özellikleri Neler?
Kurtuluş Camii'nin belirgin özelliklerinden biri, Antep-Halep bölgesinin kesme taş mimarisini Ermeni kilise mimarisiyle bir araya getirmesidir. Yapının ana bölümü dikdörtgen planlıdır. Ortasında yüksek bir kubbe yer alır. Duvarlardaki pencerelerin alt sıraları sivri kemerli, üst sıraları ise yuvarlak biçimlidir. Cephelerde yöreye özgü siyah ve beyaz taşlar kullanılmıştır. Girişlerde ve pencere çevrelerinde ayrıntılı taş süslemeleri bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığına göre yapının beş kapısı vardır. Bunların ikisi kuzeye, ikisi güneye, ana giriş kapısı ise batıya açılmaktadır. Gaziantep Büyükşehir Belediyesi, yapının yaklaşık 1.100 metrekarelik bir oturum alanına sahip olduğunu ve yüksekliğinin 30 metre olarak tanıtıldığını belirtmektedir. Bu ölçüler tarihî yapı tanıtımında verilen değerlerdir; 2025 restorasyonu sonrasında yapılmış yeni teknik ölçümler olarak değerlendirilmemelidir.
