Bu içerikte “Türkiye'nin en eski camisi” belirlenirken bugünkü yapının bütün taşlarının 7. yüzyıldan kalması değil, ibadet yerinin cami olarak kuruluş tarihi ve resmî kurumların tarihî sınıflandırması esas alınmıştır.
Habib-i Neccar Camii için Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında 638 yılı kullanılmaktadır. Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü de yapıyı “Anadolu'nun ilk camisi”, Kültür Portalı ise “bugünkü Türkiye sınırları içerisinde inşa edilen ilk cami” olarak tanımlar.
Bununla birlikte bazı resmî yerel kaynaklarda 636 yılı da görülmektedir. Antakya Belediyesinin güncel tanıtım sayfası ve 2025–2029 Stratejik Planı, Antakya'nın fethiyle bağlantılı olarak Habib-i Neccar Camii'nin kuruluşunu MS 636'ya tarihlendirmektedir.
Ana resmî kültür-turizm kaynaklarının ortak kullandığı 638 yılı, bu içerikte temel tarih olarak tercih edilmiştir. Ancak 636–638 arasındaki resmî kaynak farkı gizlenmemiştir.
ÖNEMLİ KARŞILAŞTIRMA
Cami | İl / İlçe | Tarih | Resmî Kaynaklardaki Tanımı |
|---|---|---|---|
Habib-i Neccar Camii | Hatay / Antakya | 638 | Bugünkü Türkiye sınırlarında inşa edilen ilk cami olarak kabul edilir |
Diyarbakır Ulu Camii | Diyarbakır / Sur | 639 | Anadolu'nun en eski camilerinden biri |
Harran Ulu Camii | Şanlıurfa / Harran | 744–750 | Anadolu'da inşa edilen ilk anıtsal cami |
Diyarbakır Ulu Camii için Diyarbakır Valiliği, yapının Mar Toma Kilisesi'nin 639 yılında camiye çevrilmesiyle oluşturulduğunu ve Anadolu'nun en eski camilerinden biri olduğunu belirtmektedir.
Harran Ulu Camii ise MS 744–750 arasında Emevi Halifesi II. Mervan tarafından yaptırılmıştır. Kültür Portalının 11 Mart 2026'da güncellenen sayfası yapıyı Anadolu'da inşa edilen ilk anıtsal cami olarak tanımlamaktadır.
ÖNEMLİ METODOLOJİ NOTU
Türkiye'nin En Eski Camisi Hangisi?
Kuruluş tarihi ve resmî “ilk cami” tanımı esas alındığında Habib-i Neccar Camii öne çıkmaktadır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı camiyi 638 yılına tarihlendirmekte ve bugünkü Türkiye sınırları içerisinde inşa edilen ilk cami olarak kabul edildiğini açıkça belirtmektedir.
Neden 638 Yılı Kullanıldı?
Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı birden fazla resmî kaynak 638 yılını kullanmaktadır. Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tanıtım materyali de aynı tarihi vermektedir.
Bu nedenle ana veri olarak 638 yılı kullanılmıştır.
Neden Bazı Kaynaklarda 636 Yazıyor?
Antakya Belediyesi ve bazı kamu belgeleri caminin kuruluşunu 636 yılına bağlamaktadır.
Resmî kaynakların bu iki yıllık farkı neden farklı verdiğini açıklayan ortak bir teknik/tarihsel not bulunmamaktadır. Bu nedenle “636 yanlıştır” ya da “638 kesin tarihtir” demek yerine, ana kültür-turizm kaynaklarının kullandığı 638 yılı esas alınmış ve alternatif tarih belirtilmiştir.
Habib-i Neccar Camii'nin Bugünkü Yapısı 638 Yılından mı?
Hayır; bunu bu şekilde ifade etmek doğru değildir.
Hatay İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, caminin tarih boyunca çok sayıda zarar gördüğünü, 1854 depreminde tamamen yıkıldığını ve Sultan Abdülmecid döneminde yeniden inşa edildiğini belirtmektedir.
Bu nedenle 638 tarihi bugünkü bütün mimari dokunun yaşı değil, caminin tarihsel kuruluşuna ilişkin tarihtir.
2023 Depreminden Sonra Ne Oldu?
Habib-i Neccar Camii 6 Şubat 2023 depremlerinde ağır hasar gördü. Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından yürütülen ihya çalışmaları sonrasında yapı yeniden ayağa kaldırıldı. Hatay Valiliği, 2 Ocak 2026 tarihinde caminin yeniden ibadete açıldığını duyurdu.
Dolayısıyla 9 Eylül 2026 itibarıyla güncel durum yalnızca tarihî kayıtlardan değil, 2026 tarihli resmî açıklamalardan da doğrulanmaktadır.
Diyarbakır Ulu Camii Neden Birinci Değil?
Diyarbakır Ulu Camii de Türkiye'nin en eski İslam ibadet yapılarından biridir. Resmî kaynaklara göre Mar Toma Kilisesi 639 yılında camiye çevrilmiştir.
Habib-i Neccar için Kültür ve Turizm Bakanlığı 638 tarihini kullandığından ve yapıyı doğrudan bugünkü Türkiye sınırları içerisinde inşa edilen ilk cami olarak tanımladığından, bu başlıkta Habib-i Neccar öne çıkar.
Harran Ulu Camii Neden Birinci Değil?
Harran Ulu Camii'nin bugünkü kalıntıları MS 744–750 dönemine tarihlenmektedir. Yapının farklı özelliği, resmî kaynaklarda Anadolu'daki ilk anıtsal cami olarak değerlendirilmesidir.
Dolayısıyla:
İlk cami olarak kabul edilen: Habib-i Neccar Camii
En eski camilerden biri: Diyarbakır Ulu Camii
İlk anıtsal cami: Harran Ulu Camii
şeklinde ayrım yapılması daha güvenlidir.
Vakıflar Genel Müdürlüğü Neden Farklı Bir Köken Anlatıyor?
Vakıflar Genel Müdürlüğünün sayfasında Habib-i Neccar Camii, bir Roma tapınağının kalıntıları üzerindeki kiliseden camiye dönüştürülen bir yapı olarak tanımlanmaktadır. Buna karşılık Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynaklarında 638'de inşa edildiği ifade edilmektedir.
Bu farklılık, yapının yaklaşık 1.400 yıllık tarihinde geçirdiği dönüşümler ve yeniden inşalar nedeniyle “ilk yapı evresi” ile “cami olarak kuruluş” kavramlarının kaynaklarda farklı aktarılabildiğini göstermektedir.
Bu yüzden içerikte “orijinal 638 yapısı günümüze aynen ulaşmıştır” ifadesi kullanılmamalıdır.
Hangi Unsurlar Dahil Edildi?
Bugünkü Türkiye Cumhuriyeti sınırları içerisindeki camiler
Resmî kurumlarca kuruluş tarihi verilen yapılar
Cami olarak tarihsel kuruluş/işlev başlangıcı
Resmî “ilk cami” ve “en eski camilerden” tanımları
Hangi Unsurlar Dahil Edilmedi?
Bugünkü mimari dokunun tamamen orijinal olup olmadığına göre ayrı bir sıralama
Mescitler için ayrı bir “en eski mescit” sıralaması
Günümüze ulaşmamış erken İslam ibadet alanları
Yalnızca gelenek veya rivayete dayanan, resmî kaynakta desteklenmeyen tarihler
