“Türkiye’nin en eski ilçesi” ifadesinin iki farklı anlamı olabilir:

Birincisi, bir yerleşim merkezinin arkeolojik geçmişinin ne kadar eskiye gittiği; ikincisi ise bugünkü idari birimin ne zaman ilçe veya kaza statüsü kazandığıdır. Bu içerikte başlık, yerleşim tarihinin eskiliği üzerinden değerlendirilmiştir.

Tarsus bu ölçüte göre son derece güçlü bir örnektir. Mersin Valiliği ve Tarsus Kaymakamlığı, Tarsus merkezindeki Gözlükule kazılarının yerleşim tarihini MÖ 7000’e kadar götürdüğünü bildiriyor. Kültür Portalı ise Gözlükule’nin yaklaşık 9 bin yıl önce Neolitik dönemde kurulduğunu ve burada Neolitik dönemden sonraki çok sayıda döneme ait yerleşim izleri bulunduğunu belirtiyor.

Gözlükule’nin önemi yalnızca eski oluşundan kaynaklanmıyor. Höyük doğrudan bugünkü Tarsus yerleşim merkezinde bulunuyor. Tarsus Kaymakamlığı, höyükte Geç Neolitik dönemden başlayarak günümüze doğru uzanan 33 yerleşim tabakasının belirlendiğini aktarıyor.

Tarsus’un idari geçmişi de oldukça eskidir. Mersin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarihçesinde Tarsus’un 1857 tarihli devlet salnamesinde bir liva merkezi olarak geçtiği, 1877 yılında ise Adana Vilayeti’ne bağlı kaza merkezi olduğu belirtilmektedir. Ancak bu idari tarih, MÖ 7000’e uzanan arkeolojik yerleşim tarihiyle karıştırılmamalıdır.

ÖNEMLİ KARŞILAŞTIRMA

Önemli: Bu tablo bir “Türkiye’nin en eski ilçeleri sıralaması” değildir. Tarsus’un başlıktaki ifadeyi destekleyen resmî ve arkeolojik verilerini özetler.

ÖNEMLİ METODOLOJİ NOTU

Türkiye'nin En Eski İlçelerinden Biri Hangisi?

Resmî kaynaklarla en güçlü biçimde desteklenebilen örneklerden biri Tarsus’tur. İlçe merkezindeki Gözlükule Höyüğü’nün yerleşim tarihi MÖ 7000’e kadar uzanmaktadır.

Tarsus Türkiye'nin Kesin Olarak En Eski İlçesi mi?

Bunu kesin olarak söylemek doğru olmaz.

Türkiye genelinde bütün günümüz ilçelerini aynı kriterle karşılaştırıp “en eski ilçe” sonucunu veren resmî bir veri tabanı veya sıralama bulunmuyor. Ayrıca Çatalhöyük, Göbeklitepe ve farklı Neolitik merkezler gibi çok daha eski arkeolojik alanlar bugün başka ilçe sınırları içerisinde bulunmaktadır; ancak arkeolojik sit alanının yaşı ile bugünkü ilçe merkezinin yaşı aynı şey değildir.

Bu nedenle başlıktaki “en eski ilçelerinden biri” ifadesi doğru ve daha güvenlidir.

“İlçenin Yaşı” Nasıl Belirlendi?

Bu içerikte günümüzdeki ilçe idaresinin kuruluş tarihi değil, bugünkü ilçe merkezindeki yerleşimin arkeolojik geçmişi dikkate alındı.

Tarsus açısından bunun en önemli kanıtı Gözlükule Höyüğü’dür.

Gözlükule Neden Önemli?

Gözlükule, Tarsus’un günümüzdeki yerleşim merkezinin içindedir. Kültür Portalı buradaki yerleşimin yaklaşık 9 bin yıl önce Neolitik dönemde başladığını belirtmektedir. Tarsus Kaymakamlığı ise höyükte Geç Neolitik dönemden itibaren 33 tabaka tespit edildiğini bildirmektedir.

MÖ 7000 ile 9.000 Yıl Aynı Bilgiyi mi Anlatıyor?

Yaklaşık olarak evet.

Resmî kaynakların bir kısmı arkeolojik başlangıcı MÖ 7000, Kültür Portalı ise “günümüzden yaklaşık 9000 yıl önce” biçiminde ifade ediyor. Bunlar aynı tarihsel zaman aralığını işaret eden yaklaşıklandırmalardır.

Bazı Kaynaklarda Neden MÖ 6000 veya MÖ 5000 Görülüyor?

Gözlükule üzerine farklı dönemlerde yapılan kazılar, yayınlar ve tarihlendirme yöntemleri farklı sonuçlar verebilmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğünün yayımladığı bir arkeometri çalışmasında ilk kazılarda bulunan bazı Neolitik malzemelerin MÖ 6000-5500 arasına tarihlendirildiği aktarılır. Daha güncel resmî valilik ve kaymakamlık anlatımlarında ise Tarsus tarihi MÖ 7000’e kadar götürülmektedir.

Bu nedenle “kesin kuruluş yılı MÖ 7000’dir” yerine “arkeolojik bulgular Tarsus’un yerleşim tarihini yaklaşık MÖ 7000’e kadar götürmektedir” ifadesi daha güvenlidir.

İdari İlçe Kuruluş Tarihi Kullanıldı mı?

Hayır.

Mersin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün tarihçesine göre Tarsus, Osmanlı döneminde zaten önemli bir idari merkezdi ve 1877’de kaza merkezi olarak kaydedilmişti. Ancak bu içerikteki yaklaşık 9 bin yıllık değer, idari statünün yaşı değil yerleşim tarihidir.