“Türkiye'nin en eski kilisesi” sorusunda kilisenin kuruluşu veya ilk Hristiyan topluluğunca ibadet amacıyla kullanılması esas alınmalıdır. Günümüzde görülen bütün duvarların, cephenin ve mimari ayrıntıların aynı tarihten kalması şart değildir.
St. Pierre Kilisesi aslında doğal bir mağaradır. Resmî kaynaklara göre Hz. İsa'nın havarilerinden Aziz Petrus, MS 29-40 yılları arasında Antakya'ya gelmiş, burada Hristiyanlığı yaymış ve ilk dini toplantılarını bu mağarada gerçekleştirmiştir. İsa'ya inanan topluluğa “Hristiyan” adının ilk kez Antakya'da verilmesi de kilisenin erken Hristiyanlık tarihindeki önemini artırmaktadır.
Türkiye'nin UNESCO'ya sunduğu St. Pierre Kilisesi dosyası, kesin inşa tarihinin bilinmediğini özellikle belirtmektedir. Buna karşılık mağaranın ilk Hristiyanlarca kullanılmasının MS 38-39'a kadar uzanabileceğini ifade eder. Dolayısıyla bu içerikte kesin bir “yapım yılı” vermek yerine 1. yüzyıl / erken Hristiyanlık dönemi tanımı kullanılmıştır.
Bugünkü yapıda görülen tüm unsurlar bu kadar eski değildir. Kültür Portalına göre mağara tabanındaki mozaik kalıntıları MS 4. ve 5. yüzyıllara, mevcut batı cephesinin önemli bölümü ise 19. yüzyıldaki düzenlemelere aittir.
ÖNEMLİ KARŞILAŞTIRMA
Yapı | Yer | Tarih | Temel Özelliği |
|---|---|---|---|
St. Pierre Kilisesi | Hatay / Antakya | MS 1. yüzyıla uzanan kullanım | Türkiye'nin ve Hristiyanlığın en erken kilise alanlarından biri |
Mor Gabriel Manastırı | Mardin / Midyat | MS 397 | Türkiye'nin en eski faal Süryani manastırlarından biri |
Mor Yakup Manastırı | Mardin / Nusaybin | MS 328 | Çok erken dönem Hristiyan yapılarından biri |
Mor Gabriel Manastırı'nın temellerinin 397 yılında atıldığı Mardin İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü tarafından doğrulanmaktadır. Bu tarih St. Pierre'in erken Hristiyanlık kullanımından birkaç yüzyıl sonradır.
ÖNEMLİ METODOLOJİ NOTU
Türkiye'nin En Eski Kilisesi Hangisi?
Resmî kültür ve turizm kaynaklarındaki tanımlar esas alındığında St. Pierre Kilisesi en güçlü cevaptır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı St. Pierre'i:
Dünyanın ilk mağara kilisesi,
Hristiyanlığın ilk kiliselerinden biri,
Bazı resmî tanıtım materyallerinde dünyanın en eski kilisesi
olarak tanımlamaktadır.
Kilise Ne Zaman Yapıldı?
Kesin inşa tarihi bilinmemektedir.
Bu nokta özellikle önemlidir. Kültür Portalı da kesin yapım tarihinin bilinmediğini belirtmektedir. Türkiye'nin UNESCO Geçici Liste dosyasında ise mağaranın ilk Hristiyanlar tarafından kullanıldığı dönemin MS 38-39'a kadar götürülebileceği aktarılmaktadır.
Bu nedenle:
“St. Pierre Kilisesi MS 38 yılında yapılmıştır.”
şeklindeki kesin ifade yerine:
“St. Pierre Kilisesi'nin ibadet alanı olarak kullanımı MS 1. yüzyıla, yaklaşık MS 38-39'a kadar götürülmektedir.”
demek daha güvenlidir.
Neden St. Pierre Birinci Kabul Edildi?
Yalnızca yapının tahmini yaşı nedeniyle değil, resmî kurumların onu doğrudan Hristiyanlığın ilk kiliselerinden biri ve dünyanın ilk mağara kilisesi olarak tanımlaması nedeniyle.
Ayrıca Türkiye'nin UNESCO'ya sunduğu dosyada St. Pierre'in ilk Hristiyan topluluklarının toplantı alanı olduğu ve erken kullanımının 1. yüzyıla uzandığı belirtilmektedir.
Bugünkü Kilisenin Tamamı 1. Yüzyıldan mı?
Hayır.
St. Pierre farklı dönemlerde önemli mimari değişiklikler geçirmiştir. Mağaranın tabanında bulunan mozaiklerin bir bölümü 4. ve 5. yüzyıllara tarihlenmektedir. Mevcut batı cephesinin önemli kısmı ise 19. yüzyılda Kapuçin rahipler tarafından düzenlenmiştir.
Dolayısıyla “Türkiye'deki ayakta duran bütün mimarisiyle 1. yüzyıldan kalma en eski kilise binası” şeklindeki ifade kullanılmamalıdır.
“En Eski Kilise” ile “En Eski Kilise Binası” Aynı Şey mi?
Tam olarak değil.
St. Pierre'in rekoru büyük ölçüde mağaranın erken Hristiyan topluluğunca ibadet ve toplantı amacıyla kullanılmasına dayanır. Bugünkü mimari yapının farklı bölümleri daha sonraki dönemlere aittir.
Bu nedenle içerikte “kilise olarak kabul edilen tarihî ibadet alanı” ölçütü kullanılmıştır.
Mor Gabriel Daha Eski Değil mi?
Hayır. Mor Gabriel Manastırı'nın temelleri resmî kaynaklara göre MS 397'de atılmıştır. St. Pierre'in erken Hristiyanlık kullanımı ise 1. yüzyıla kadar uzanmaktadır.
Ayrıca Mor Gabriel bir manastır kompleksidir. Bu nedenle “Türkiye'nin en eski kilisesi” ve “Türkiye'nin en eski manastırı” başlıkları ayrı değerlendirilmelidir.
St. Pierre UNESCO Dünya Mirası mı?
Henüz UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde değildir.
St. Pierre Kilisesi, Türkiye tarafından 15 Nisan 2011'de UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne sunulmuştur. Geçici Liste ile kesin Dünya Mirası statüsü birbirine karıştırılmamalıdır.
Hangi Unsurlar Dahil Edildi?
Türkiye sınırlarındaki Hristiyan ibadet yapıları
Kilise olarak erken tarihli kullanımı belgelenen alanlar
Resmî Kültür ve Turizm Bakanlığı tanımları
Erken Hristiyanlık tarihine ilişkin resmî ve UNESCO belgeleri
Hangi Unsurlar Dahil Edilmedi?
Yalnızca manastır kuruluş tarihine göre yapılan sıralamalar
Kesinliği bulunmayan rivayetleri kesin yapım tarihi olarak kullanmak
Bugünkü mimari yapının bütününü ilk kullanım tarihiyle aynı yaşta kabul etmek
Günümüze ulaşmamış ve yeri kesin belirlenemeyen erken ibadet alanları
