İstanbul'un tarihi sokaklarında yürüyoruz. Sokaklar kalabalık, hareketli, herkes bir yerlere yetişme telaşında... Peki size bastığınız yerin altında binlerce yıllık bir hikâye saklandığını söylesem? Üstelik bu hikâyenin başrolünde, bakışlarıyla insanı taşa dönüştürdüğüne inanılan Medusa var!
Yunan mitolojisinin en dikkat çekici karakterlerinden biri olan Medusa'yı duymuşsunuzdur. Hani şu saçları yılanlardan oluşan, göz göze geldiği kişileri taşa çevirdiğine inanılan kadın... Peki, onun yüzünün İstanbul'da, hem de yerin altında saklandığını biliyor muydunuz?
Medusa'nın hikâyesi, Yunan mitolojisinin en ilgi çekici hikâyelerinden biri bence. Hatta biraz hüzünlü de. Efsane der ki Medusa, güzelliğiyle dikkat çeken genç bir kadındır. Öyle ki güzelliği tanrıların bile ilgisini çeker. Ancak onun hayatını değiştiren, denizler tanrısı Poseidon ile Athena'nın tapınağında yaşananlarla başlar.
Efsaneye göre Poseidon, Athena'nın tapınağında Medusa'ya yaklaşır. Bunun üzerine Athena, kendi kutsal mekânında yaşananları bir saygısızlık olarak değerlendirir ve Medusa'yı cezalandırır. Güzel saçlarını yılanlara dönüştürür, yüzünü gören herkesin taş kesileceği bir lanetle baş başa bırakır. Böylece bir zamanlar güzelliğiyle anılan Medusa, artık insanların korkuyla yaklaştığı bir varlığa dönüşür. Yılan saçlı kadının hikâyesi burada da bitmez. Onu öldürmek için görevlendirilen Perseus, doğrudan gözlerine bakarsa taşa dönüşeceğini bildiğinden Athena'nın verdiği parlak kalkanı kullanır. Kalkanın yansımasından yararlanarak Medusa'ya yaklaşır ve başını keser. Efsaneye göre Medusa'nın kesilen başı bile gücünü kaybetmez; ona bakanları taşa dönüştürmeye devam eder.
Gelgelelim bakışlarıyla insanı taşa döndüren bu kadının yüzyıllar sonra İstanbul'da ne işi var?
Ne yazık ki bu sorunun kesin bir cevabı yok. Ancak Yerebatan Sarnıcı'na indiğinizde sizi karşılayan iki Medusa başı, yapının en dikkat çekici ayrıntılarından biri. Bu başlar da alışılmışın dışında bir şekilde yerleştirilmişler; Biri ters, diğeri ise yana çevrilmiş durumda. Bunu görünce hepimizin aklında ilk aynı soru beliriyor: Neden?
Tarihçiler, bu başların başka yapılardan getirilerek sarnıçta yeniden kullanılmış olabileceğini düşünüyor. Antik yapılardan alınan sütun, başlık ve kabartmaların yeni yapılarda kullanılması, özellikle Bizans mimarisinde karşılaşılan bir uygulamaydı. Yani Medusa başlarının da daha eski bir yapının parçası olması oldukça mümkün. Peki, neden biri ters, diğeri yan yerleştirilmiş? Bu konuda farklı yorumlar var. Bazı anlatılar yapının inşası sırasında Medusa'nın bakışlarından korunmak için başların bu şekilde yerleştirildiği söylüyor. Ancak eldeki verilerine baktığımızda bunu doğrulayan kesin bir tarihî açıklama bulunmuyor.
Medusa'nın başlarıyla ilgili bu küçük gizem, Yerebatan Sarnıcı'nın hikâyesine açılan kapılardan yalnızca biri. Çünkü burası, yalnızca mitolojik bir karakterin taş yüzünü saklayan eski bir yapı değil. Bizans İmparatoru I. Justinianus döneminde, 532 yılında kentin su ihtiyacını karşılamak için yerin altında kurulan büyük bir merkez. O yıllarda Konstantinopolis'te kış aylarında bolca bulunan su, yazın maalesef aynı kolaylıkla bulunamıyordu. Bu nedenle yağışlı mevsimlerde biriken suların korunması ve ihtiyaç duyulduğunda kullanılması gerekiyordu. İşte Yerebatan Sarnıcı ilk başta bu amaçla ortaya çıktı. Yine de ortaya çıkan yapı, sıradan bir su deposundan çok daha fazlasıydı. Öyle küçük bir yerden bahsetmiyorum; yaklaşık 140 metre uzunluğunda, 70 metre genişliğinde ve 336 sütunla ayakta duran devasa bir yer altı mekânından söz ediyorum. Fakat şehrin su ihtiyacını karşılayan bu büyük yapı, zamanla kendi hâline bırakıldı. İstanbul'un fethinden sonra bir süre Topkapı Sarayı'nın bahçelerine su sağladığı bilinse de Osmanlı döneminde yeni su tesislerinin kurulmasıyla Yerebatan Sarnıcı eski ihtişamlı duruşunu kaybetmeye başladı. Yıllar geçtikçe üzerindeki yapılar ve evler çoğaldı, sarnıcın varlığı şehrin alışılmış gündelik hayatı altında unutulup gitti.
Unutuldu dediysem tam manasıyla kaybolup gitmekten söz etmiyorum. Sarnıcın üzerindeki evlerde yaşayan mahalleli, evlerinin zeminindeki kuyu benzeri açıklıklardan aşağıya kova sarkıtarak su çekiyordu. Hatta anlatılanlara göre bu açıklıklardan balık tuttukları bile oluyordu. Sarnıcın yeniden gündeme gelmesi de tam olarak bu hikâyeler sayesinde gerçekleşti. 1545 yılında İstanbul'da Bizans kalıntılarını araştıran Fransız gezgin Petrus Gyllius, evlerden su çekildiğine dair anlatılanları duyunca işin peşine düştü. Araştırmaları sırasında sarnıcın girişini yeniden ortaya çıkardı ve kendisini sütunların arasında, yerin altında uzanan kocaman bir yapının içinde buldu. Üstelik bu muhteşem sarnıcı kayıkla gezerek incelemişti. Gyllius'un kayıkla gezdiği bu yer altı yapısı, yalnızca büyüklüğüyle değil, görüntüsüyle de insanı şaşırtacak türdendi. Hiç gitme fırsatınız oldu mu bilmiyorum ama suyun içinden yükselen sütunlar, birbirini takip eden kemerler ve loş ışık... Bütün bunlar bir araya geldiğinde burası, bildiğimiz su depolarından oldukça farklı bir görünüme kavuşuyor. Zaten halk arasında ‘Yerebatan Sarayı’ denmesinin sebebi de buradan geliyor. Şimdi buraya saray deyince aklınıza mermer salonlar, yüksek tavanlar ve gösterişli bir saray geliyor olsa gerek. Gelsin... Ben de tam olarak öyle bir yer anlatıyorum sizlere. Elbette burası bir saray değil; imparatorların yaşadığı, davetlerin verildiği bir yapı da hiçbir zaman olmadı. Fakat 336 sütunun gölgelerinden içinden yükseldiği, suyun üzerinde yansımaların birbirine karıştığı bu büyük mekân, sarayları aratmayan muazzam bir görünüme sahip. Yerebatan Sarayı dışında bir de ‘Bazilika Sarnıcı’ adıyla karşılaşabilirsiniz. Bu isim, sarnıcın bulunduğu yerde daha önce Stoa Bazilikası olarak bilinen bir yapının bulunmasından geliyor. Yani bugün yerin altında gezdiğimiz bu sarnıç, geçmişte aynı bölgede bulunan başka bir yapının adını da yaşatmaya devam ediyor.
Yerebatan Sarnıcı'nda Medusa başlarından başka dikkat çeken ayrıntılar da var: Gözyaşı Sütunu. Adını üzerindeki damla damla kabartmalardan alan bu sütunla ilgili anlatılanlar da en az Medusa başları kadar ilginç. Rivayete göre üzerindeki gözyaşı desenleri, sarnıcın inşasında çalışan yüzlerce kölenin anısına işlenmiş. Hatta bu yüzden Ağlayan Sütun olarak da anılıyor.
Tabii, biraz daha gerçekçi olmam gerekirse tüm bunlar aslında bir efsane. Sütunun üzerindeki motiflerin benzerlerine İstanbul'daki başka eski yapılarda da rastlanıyor. Özellikle Beyazıt'taki Theodosius Forumu'ndan getirildiği düşünülen sütunlarla benzerlik taşıyor. Yani bu kabartmaların aslında daha eski bir mimari süslemenin parçası olması mümkün.
Unutmadan, bir de sütunun üzerinde parmağınızı sokabileceğiniz küçük bir delik bulunuyor. Burada dilek tutanların, başparmaklarını deliğe yerleştirip avuçlarını sütundan ayırmadan çevirebildikleri takdirde dileklerinin gerçekleşeceğine inanılıyor. Medusa'nın bakışlarından dilek tutulan sütunlara kadar Yerebatan Sarnıcı'nın her köşesinde ayrı bir hikâye var.
Görüyorsunuz, Yerebatan Sarnıcı'nı gezerken insanın aklında pek çok soru dönüp durabiliyor. Medusa başları neden orada? Sütunlar hangi yapılardan getirildi? Yüzyıllar boyunca bu kadar büyük bir yapı nasıl gözden uzak kaldı? Her sorunun cevabını net bir şekilde veremiyor olabiliriz. Ama tanıdığımızı sandığımız İstanbul'un görünmeyen yüzünde görülmeyi bekleyen pek çok hikâye var. Bir dahaki sefere bu sokaklardan geçerken ayaklarınızın altında nasıl bir geçmiş saklı olduğunu hatırlayın. Belki yolunuzu biraz değiştirip Yerebatan Sarnıcı'na inmek istersiniz. Kim bilir, belki Medusa'nın o taş bakışlarıyla karşılaşmak sizde beklemediğiniz bir iz bırakır.
Yorumlar
0